Eski Anadolu Türkçesinde epistemik kiplik: Kısas-ı Enbiya örneği
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Hacettepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı A.B.D., Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2017
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: MELİKE ÜZÜM
Asıl Danışman (Eş Danışmanlı Tezler İçin): NURETTİN DEMİR
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Dilbilimde, konuşur ve ifade arasındaki ilişki kiplik kategorisi içinde ele alınır. Kiplik, önermede söz dizimsel araçlar, yardımcı fiiller (modal verbs), emir (imperatives), fiil çekimleri (verbal inflection), modal parçacıklar (modal particle) ile işaretlenmektedir. Kiplik kategorisi semantik bir alan olması sebebiyle literatürde farklı şekillerde sınıflandırılmaktadır. Öncelikle felsefede ortaya çıkan olasılık (possibility) ve zorunluluk (necessity) çerçevesinde değerlendirilmiştir. Daha sonraki çalışmalarda epistemik kavramının doğal dillere uygulanmasıyla kiplik anlamın bu iki kategoriyle sınırlandırılamayacağı açıkça anlaşılmıştır (Bybee, Fleischman 1995: 4). Alt kategorileri belirlemeye yönelik yapılan modern çalışmalarda zorunluluk ve olasılık üzerine temellendirilen epistemik (epistemic) kiplik, dinamik (dinamic) kiplik ve deontik (deontic) kiplik ortak alanları belirlenmiştir. Tezde kiplik kategorilerden Palmer'ın (2001) ve Declerck'ın (2011) sınıflandırmaları model alınarak, epistemik kiplik üzerine yoğunlaşılacaktır. Anlambilimsel ulamlar olarak olasılık, zorunluluk, inanç, aktarım, söylenti, çıkarım, sorumluluk yüklenme, tahmin, şüphe, kanıt, kesinlik vb. göz önünde bulundurulacaktır. İnceleme konusu epistemik kiplik, konuşucunun önermenin olgusal durumu hakkında yargılarını ifade etmesi ya da belli bir önermenin olgusallık değerinin bilinçli bir varlık tarafından değerlendirilmesinin dilbilimsel işaretlenmesi olarak tanımlanabilir (Rentszch 2013). Bu doğrultuda, tezde ihtimal-kurgu ve henüz gerçekleşmemiş olgusallık skalaları arasında önermenin epistemik değeri belirlenmeye çalışılacaktır. Araştırma korpusunu oluşturan ifadeler, Eski Anadolu Türkçesi dönemine ait, hacimli mensur bir eser olan Kısas ı Enbiya'dan (Yılmaz, Demir, Küçük 2013) seçilecek ve kavramlar bu korpus üzerine temellendirilecektir. Bu eseri seçmemizin gerekçeleri; eserin 2013 yılında sözlük oluşturularak Latin alfabesine aktarılmış yeni bir basım olması, hacminin genişliği ve farklı metin türlerini barındırması, söz varlığı, sözcük türetme, söz dizimi ve içerik bakımından araştırma sorunsalını derinleştirebileceğimiz veriler sunmasıdır. Konunun daha açık hale gelmesi için gerek duyulduğunda başka eserlerden de örnekler kullanılacaktır. Ancak manzum eserlerin kendine özgü dil kullanımı ve zaten az olan önermelerin semantik açıdan çözümlenmesinin zorluğu sebebiyle araştırma örnekleminde mensur eserler ağırlıklı olacaktır. Bu çalışmayla Aristoteles'ten beri söz konusu olan kip ve kiplik kavramlarının Eski Anadolu Türkçesinde hangi yollarla işaretlendiği sorgulanacak, epistemik kiplik taşıyan ifadelerin işlevleri ve anlamları belirlenmeye çalışılacak, olasılık değerleri epistemik skala üzerinde gösterilecektir.