19. yüzyılda İngiltere'nin Türkistan siyaseti
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Hacettepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tarih A.B.D., Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2014
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: KADRİYE TOPAL
Asıl Danışman (Eş Danışmanlı Tezler İçin): MEHMET ÖZ
Özet:Türkistan hanlıklarının on dokuzuncu yüzyıldaki siyasi durumları, İngiltere'nin bölgeye dair yürüttüğü politikalar ve Rus-İngiliz mücadelesi, hem bölge hem de Türk Dünyasının yeniden yapılanması sürecini derinden etkilemiştir. Türk dünyasının kadim yurdunda yaşanan gelişmeler bir taraftan bölgedeki hanlıklarının işgaline zemin hazırlarken diğer yandan da dünyanın başka bölgelerinde yaşayan Türklerle Türkistan arasındaki münasebetleri asgariye indirmiştir. Bu yüzyılda dünya siyasetinin belirleyicilerinden biri olan İngiltere bu konumunu güçlendirmek veya en azından muhafaza etmek adına Hindistan'dan Ortadoğu'ya, Asya-Pasifik'ten Orta Asya'ya kadar dünyanın birçok bölgesiyle temas halinde olmuştur. Genellikle diğer aktörlerle mücadele ekseninde yürüyen bu politikaya Türkistan bölgesi bağlamında baktığımızda, Hive, Hokand, Buhara Hanlıkları ile İngiltere'nin kurduğu yoğun diplomatik, askeri ve ekonomik ilişkiler ve bölge üzerinde Rusya ile olan nüfuz mücadelesi göze çarpmaktadır. İngiltere on dokuzuncu yüzyılda Avrupa ile olan münasebetlerini çoğu defa asgariye indirmiş ve yüzünü deniz aşırı ülkelere çevirmiştir. Böylece 1837'den 1901'e kadar hüküm süren Kraliçe Victoria zamanında, büyük İngiliz İmparatorluğu düşüncesi pekiştirilmiş, bu imparatorluğun çekirdeği hükmündeki Hindistan'a giden hemen hemen bütün yollar ele geçirilmiştir. İngiltere'nin adeta yalnızlaşarak büyüdüğü bu yüzyılda muhatap olduğu İrlanda sorunu ve işçi isyanları, demokrasi arayışları gibi dâhili problemlerle uğraşması Rusya ve Almanya karşısında daha ihtiyatlı ve pasif bir siyaset izlemesine sebep olmuştur. İngiltere açısından sıkıntılı olan bu süreçte Almanya birliğini kurmuş, Rusya Karadeniz'deki hâkimiyetini pekiştirmiş, kendilerini savunacak kudrete malik olmayan Türkistan hanlıkları ise Rus işgaline muhatap olurken, İngiltere bölgeden çekilmek zorunda kalmıştır. Anahtar Sözcükler: Türkistan, İngiltere, Rusya, Hive, Hokand, Buhara.