İç anadolu'da marnlı bir bozkır habitatında yetişen dar yayılışlı ve yaygın bitkilerin polinatör böcek çeşitliliği örüntüleri
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Hacettepe Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, BİYOLOJİ ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: GÜLSELİ KIRGIL
Danışman: ÇAĞATAY TAVŞANOĞLU, EMRE KESKİN
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Polinasyon, polenlerin bitkilerin anterinden stigma yapısına taşınması olarak nitelendirilir. Polinasyonda böceklerin önemli bir yeri bulunmaktadır, çiçek ziyaretçileri de polinasyona değişen oranlarda katkı sağlar. Ekolojideki ana odaklardan biri türlerin yayılış modellerini şekillendiren değişkenleri anlamaktır. Yetersiz veya düşük kalitedeki polen alımıyla açıklanan polen kısıtlaması, yeterli polinatör olmadığında veya ziyaretçilerin polinasyona etki gücü sınırlı olduğunda meydana gelmekte ve bitkilerde yayılışı etkilemektedir. Özelleşmiş veya genelci davranış, taksonların kaynakları kullanma kabiliyeti ve kapasitesiyle ilişkilidir. Sınırlı niş genişliği özelleşmenin göstergesiyken, daha fazla niş genişliğine sahip olan genelci türlerde farklı koşulları tolere etme kapasitesi daha yüksektir. Bitki yayılışıyla polinatör böcekler arasında türlerin özelleşmiş-genelci davranış farklılıkları da etkili olabilir ve türlerin etkileşimlerindeki davranışlarına dair çıkarımların çoğu, yalnızca etkileşim ağı yaklaşımıyla yanıtlanabilir. Polinatör böceklerin bitki yayılışına etkisi farklı açılardan araştırılmıştır fakat farklı yayılış grupları arasındaki polinatör böcek çeşitlilik örüntülerine daha önce odaklanılmamıştır. Tezin ana araştırma sorusunu, bitkilerin yayılış örüntüleriyle bu bitkileri ziyaret eden polinatör böceklerin takson zenginliği, çeşitliliği, ziyaret sıklığı ve takson kompozisyonu arasında bir ilişki olup olmadığı oluşturmaktadır. Söz konusu araştırma sorularının yanıtlanması için, Eskişehir, Sivrihisar'daki marnlı bozkır alanlarında bulunan dar yayılışlı ve endemik bitkiler, yaygın ve endemik bitkiler ile yaygın ve endemik olmayan bitki gruplarında yer alan üçer bitki türü üzerinde polinatör böcek gözlemleri yapılmış ve ilgili türlerin bireylerinden eDNA metabarkodlama için çiçek örnekleri alınmıştır. Polinatör böcek gözlemleri her bitki türünün beş farklı bireyinde gerçekleştirilmiş ve ayrıca her tür için genel örneklem yapılmıştır. Gözlem yoluyla elde edilen örnekler, polinatör böcekler ve diğer çiçek ziyaretçileri olarak sınıflandırılarak veri analizi polinatörler ve polinatörlerin dâhil olduğu tüm ziyaretçiler için ayrı ayrı gerçekleştirilmiştir. Takson zenginliği ve ziyaret sıklığı için Poisson dağılımını baz alan genelleştirilmiş doğrusal modelden, takson çeşitliliği için Shannon çeşitlilik indeksi ile genel doğrusal model ve tek yönlü varyans analizinden yararlanılmıştır. Takson kompozisyonu için metrik olmayan çok boyutlu ölçekleme ve parametrik olmayan çok değişkenli varyans analizi yapılmış, takson benzerliği analizleri için Jaccard benzerlik indeksi kullanılmış ve ayrıca etkileşim ağı analizleri gerçekleştirilmiştir. Sonuçlara göre, bitki yayılış grupları arasında polinatör böcek ve tüm ziyaretçi taksonlarının oluşturduğu komüniteler bakımından farklılık vardır. Dar yayılışlı bitkilerin polinatörler ve tüm ziyaretçiler için takson zenginliği, çeşitliliği ve ziyaret sıklığı açısından diğer gruplardan istatiksel olarak anlamlı olacak derecede düşük değerlere sahip olduğu, yaygın ve endemik olmayan bitkilerin ise bu açılardan en yüksek değerlere sahip olduğu görülmüştür. Dar yayılışlı bitkilerde polinatör ziyaretinin düşüklüğü nedeniyle polen kısıtlamasının meydana gelmiş olabileceği düşünülmektedir. Buna karşın yayılış grupları arasında komünite kompozisyonlarında belirgin bir fark gözlenmemiştir, çalışma kapsamında örneklenen polinatör taksonlarının bitkiler arasında farklılaşacak şekilde dağılmış olmasının ve polinatörler ile tüm ziyaretçi verisinde geniş bir varyasyonun gözlenmesinin bu sonucu açıklayabileceği sonucuna varılmıştır. Tez çalışmasında veri eldesinde kullanılan eDNA metabarkodlama tekniği, gözlem ile tespit edilmesi zor bazı çiçek ziyaretçisi taksonları saptamış olsa da, bu teknikle polinatör böcekler açısından bir çıktı elde edilememiştir. Tez çalışması İç Anadolu marnlı bozkır ekosisteminde yayılış gösteren polinatör böcekleri ve bu ekosistemde farklı yayılış örüntülerine sahip bitkilerle bu polinatör böcekler arasındaki ilişkileri ortaya koymuştur. Çalışmanın bulguları, marnlı bozkır alanlarında, özellikle dar yayılışlı ve endemik türler için yürütülmesi planlanan koruma çalışmalarına, türlerin etkileşimleriyle birlikte değerlendirilerek planların veriminin artırılması açısından katkı sunabilir.