Mezo-substitüe tripirran ve tetrapirran bileşiklerinin seçimli sentezi ve porfirin kimyasındaki uygulamaları
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Hacettepe Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Kimya A.B.D., Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2016
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: GÖKÇEN AYDIN
Asıl Danışman (Eş Danışmanlı Tezler İçin): CANAN ÜNALEROĞLU
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Porfirin bileşikleri, klorofil gibi yaşamsal önemi olan yapılarda, FDT (Foto Dinamik Terapi) gibi güncel kanser tedavisi uygulamalarında, ilaçlarda ve son yıllarda sıklıkla gündeme gelen boya duyarlı güneş pilleri gibi pek çok konuda uygulama bulan önemli yapılardır. Oligopirolik bileşikler olan tripirran ve tetrapirran yapıları, sentetik açıdan porfirin ve benzeri makromoleküllerin yapı taşı olarak önem taşımaktadır. Tetrapirran yapıları uzun oligopirol zincirine sahip olmaları ve oksidasyonları sonucu korol yapısını vermeleri nedeniyle makroaromatik bileşiklerin seçimli sentezi açısından önemlidir. Makroaromatik bileşiklerin sentezi, bu bileşiklerden doğrudan veya çok basamaklı olarak uygun koşullarda yapılabilmektedir. Tez kapsamında yapılan çalışmalarda, tripirran ve tetrapirran bileşiklerinin seçimli sentezlerine yönelik yeni bir sentetik yaklaşım geliştirilmiştir. Ayrıca, sentezlenen tetrapirran bileşikleri A3 ve A2B tipi korol bileşiklerinin sentezinde kullanılmıştır. Çalışmanın birinci bölümünde, yöntemin geliştirilmesinde temel yapıları oluşturan dipirolmetan sülfonamit bileşiklerinin sentezi gerçekleştirilmiştir. Dipirolmetan ile N-tosil imin bileşiklerinin bir Lewis asit katalizörü varlığında verdiği katılma tepkimesi sonucu elde edilen sülfonamit bileşikleri, tepkime yatkınlığı fazla ve izole edilebilir bir kararlılığa sahip olan ancak atmosfer koşullarına karşı son derece duyarlı çıkış bileşikleridir. Yöntemin ilerleyen basamaklarında bu bileşiklerin yapılarında yer alan ve iyi ayrılan bir grup olan tosil grubunun tepkimesinden yararlanılmıştır. İkinci bölümde, elde edilen dipirolmetan sülfonamit bileşiklerindeki tosil grubunun Lewis asidi katalizörlüğündeki pirol ile yer değiştirme tepkimesi araştırılmıştır. Bu nükleofilik yer değiştirme tepkimesi sonucu yeni tripirran bileşikleri elde edilmiştir. Bu yöntem ile simetrik olmayan tripirran bileşiklerinin sentezi seçimli olarak iyi verimlerle gerçekleştirilmiştir. Çalışmanın üçüncü bölümünde, tetrapirran bileşikleri sentezlenmiştir. Tetrapirran bileşikleri, dipirolmetan ile N-tosil imin bileşiklerinin tek kap içerisinde iki basamaklı tepkimesinden elde edilmiştir. Lewis asit katalizörlüğünde gerçekleşen tepkimede, dipirolmetanın imin bileşiğine katılması sonucu oluşan sülfonamitin dipirolmetan ile tepkimesi tetrapirran bileşiklerini oluşturmuştur. Tetrapirran bileşikleri seçimli olarak ve yüksek verimlerle elde edilmiştir. Çalışmanın son bölümü olan uygulama çalışmalarında, elde edilen tetrapirran bileşiklerinin yükseltgenme ile molekül içi halkalaşması sonucu korol bileşiklerinin sentezi gerçekleştirilmiştir. Öncelikle tetrapirran bileşiklerinden korol sentezi için uygun tepkime koşulları araştırılmış, sonra optimum koşullarda farklı korol bileşiklerinin sentezi yapılmıştır. Geliştirilen sentetik yöntem ile hem A3 hem de A2B türündeki korol bileşiklerinin sentezi başarıyla gerçekleştirilmiştir. Anahtar Kelimeler: N-tosil imin, dipirolmetan, tripirran, tetrapirran, bilan, korol, porfirin