ALÇAK RAKIM AKDENİZ ODUNSU VEJETASYONUNUN BİTKİ KARAKTERLERİNE DAYANARAK YANGINA VE İKLİM DEĞİŞİKLİĞİNE KARŞI DİRENÇ VE DİRENGENLİK KAPASİTESİNİN BELİRLENMESİ VE ORMANCILIK UYGULAMA ÖNERİLERİ
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Hacettepe Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Biyoloji A.B.D., Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2022
Tezin Dili: İngilizce
Öğrenci: İREM TÜFEKCİOĞLU
Danışman: Çağatay Tavşanoğlu
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Akdeniz Havzası, yangın ve iklim değişikliği etkilerinin en çok hissedildiği vejetasyon tiplerine sahiptir. Son yıllarda bitki karakterleri kullanılarak yapılan çalışmalar, ekosistemlerin tür ve komünite düzeyinde nasıl çalıştığına dair bilgiler sunmaktadır. Bu tez kapsamında, alçak rakım Akdeniz odunsu vejetasyonunun tür çeşitliliği, tür zenginliği, fonksiyonel grup sınıflanlandırmaları (büyüme formu, rejenerasyon stratejisi, sürgün verme yeteneği) ve yaprak karakterleri (özgül yaprak alanı, yaprak kalınlığı, yaprak alanı) bakımından, ayrıca bitki karakterlerinin kullanılmasıyla yangın ve iklim değişikliğine karşı direnç ve direngenlik kapasiteleri bakımından hem tür hem komünite düzeyinde karşılaştırılması ve ormancılık uygulamalarına önerilerin geliştirilmesi amaçlanmıştır. Bu tez çalışması, güneybatı Anadolu'da (Türkiye) Muğla İli sınırları içerisinde Köyceğiz, Marmaris ve Datça yörelerinde, Kızılçam (Pinus brutia Ten.) ve maki elemanlarının hakim olduğu Akdeniz vejetasyonunda gerçekleştirilmiştir. Arazi çalışmaları, yarı kapalı kızılçam ormanı, boşluklu kapalı kızılçam ormanı, kapalı çalılık, açık çalılık ve frigana sınıflarını kapsayacak şekilde yürütülmüştür. Toplamda 28 örnekleme alanında çalışılmış, her bir örnekleme alanında üçer adet 10 × 40 m büyüklüğündeki transektlerde örneklemeler yapılmıştır. Her bir transektte yer alan odunsu bitkiler teşhis edilmiş, konumları, boyları ve örtüş çapları ölçülmüştür. Transkette yer alan fideler, her bir transektin 5 × 10 m büyüklüğünde ayrılan alt bölümleri ölçeğinde sayılmıştır. Ayrıca bitki fonksiyonel karakterleri için, 38 odunsu bitki türüne ait 857 bireyden yaprak örnekleri toplanarak özgül yaprak alanı, yaprak kalınlığı ve yaprak alanı ölçümleri arazide ve laboratuvarda gerçekleştirilmiştir. Beş farklı vejetasyon tipinin yangına ve iklim değişikliğine olan direnç ve direngenlik kapasitelerinin belirlenmesi için, arazi ve literatürden elde edilen 17 adet bitki fonksiyonel karakteri analize dahil edilmiştir. Vejetasyon tiplerinde yer alan komüniteler arasındaki farklılıkların en göze çarpanı orman-çalılık-frigana arasında tespit edilmiş olup, tür çeşitliliği ve zenginliği bakımından çalılık sınıfları en yüksek değerlere sahip çıkmıştır. Buna ek olarak, yapılan fonksiyonel grup sınıflandırmaları, metrik olmayan çok boyutlu ölçekleme analizi ve indikatör tür analizleri açık ve kapalı habitatlar arasında da keskin bir farkın olduğunu ortaya koymuştur. Yaprak karakterleri ile yapılan karşılaştırmalarda bitki türleri, fonksiyonel gruplar ve vejetasyon tipleri arasında farklılıklara rastlanılmıştır. Ayrıca orman ve çalılıkların kuraklığa olan direncinin en fazla, friganaların ise yangın gibi müdahale etkileri altında daha yüksek direngenliğe sahip oldukları belirlenmiştir. Yangın ve iklim değişikliğine karşı direnç ve direngenlik kapasiteleri bakımından, açık habitatların kapalı habitatlara nazaran hem yangın hem iklim değişikliğine karşı daha direngen oldukları, iklim değişikliğine karşı direnç kapasitesinin ise bitki bireylerinin örtüş dereceleri göz önüne alındığında, en yüksekten en düşüğe doğru orman > çalılık > frigana olarak sıralandığı bulunmuştur. Ayrıca direnç ve direngenlik kapasitelerinin zıt ilişkili olduğu ve buna en iyi örnek olarak da frigana sınıfının en yüksek seviyede direngen, diğer yandan ise en düşük direnç kapasitesine sahip olduğu ortaya konmuştur. Bu çalışmadan elde edilen bulgular, alçak rakım Akdeniz odunsu vejetasyonları arasındaki farklılıkları bitki komünite parametreleri ve fonksiyonel karakterleri bakımından ortaya koymuştur. Bulgular, Akdeniz alçak rakım ortamlarında açık ve kapalı vejetasyonların ekolojik ve fonksiyonel olarak farklılıklarını göstermiştir. Bu çalışma, Akdeniz vejetasyon tiplerinin yangın ve iklim değişikliğine karşı direnç ve direngenlik potansiyellerini ortaya koyarak, Türkiye'de gerek makilik alanlarda gerekse Kızılçam ormanlarında gelecek yıllarda uygulanabilecek ormancılık faaliyetleri ve koruma stratejileri için yeni bakış açıları sunmaktadır.