Harput Ulu Camii
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Hacettepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sanat Tarihi A.B.D., Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2010
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: HEVAL ŞİMŞEK
Asıl Danışman (Eş Danışmanlı Tezler İçin): NERMİN ŞAMAN DOĞAN
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Elazığ ilinin eski merkezi olan Harput, Doğu Anadolu Bölgesi'nin Yukarı Fırat bölümünde, bugünkü Elazığ il merkezinin 5 km. kuzeydoğusunda yer alır.Paleolitik Çağ'dan 19. yüzyılın ikinci yarısına değin önemli bir yerleşim statüsünde olduğu görülen kentte, Malazgirt Savaşı'ndan sonra ilk egemen Türk gücü Çubukoğulları Beyliği olmuş, ardından Artukoğlu Belek Gazi tarafından Artukluların Harput kolu yine aynı bölgede kurulmuştur.Elazığ İli, Merkez, Harput/Camii Kebir/Ulu Camii Mahallesi'nde, Harput Kentsel Sit Alanı içerisinde bulunan Harput Ulu Camii, Türk hakimiyetinin erken dönemlerinde inşa edilmiş ve kentin en anıtsal camisi olma özelliğini bugüne kadar korumuştur. İnşa kitabesi bulunmayan yapının kesin yapım tarihi ve banisi bilinmemektedir.Yapının tarihsel öneminin ve tarihlendirme sorununun yanı sıra, özellikle farklı plan tasarımı ve Anadolu'da İran etkisi yansıtan iki örnekten biri olması önem taşır.Bir Artuklu yapısı olduğu düşünülen Harput Ulu Camii'nin, Harput'un Çubukoğulları hakimiyetinde bulunduğu 12. yüzyıl başı, hatta 11. yüzyıl sonuna bile tarihlenebileceği önerilmektedir. Ancak hangi dönemde inşa edilmiş olursa olsun farklı açılardan hem Büyük Selçuklu, hem de Artuklu mimarilerinin özelliklerini yansıtan yapı, geçirdiği onarımlar nedeniyle özgünlüğünü ve evrelerine ilişkin fikir verebilecek izlerini tümüyle yitirmiş durumdadır.Bu çalışmada; Harput Ulu Camii'nin yapı tipi, malzeme-teknik ve süsleme özellikleri açısından, öncelikle Artuklu mimarisi içindeki yeri belirlenerek daha sonra Anadolu'daki ve Anadolu dışı kültür çevrelerindeki benzer örneklerle karşılaştırmalı olarak değerlendirilmesine çalışılmıştır.Günümüze ulaşan en erken tarihli belgelenmiş durumundan bugüne, tanımlayıcı unsurlarının ?planda mihraba paralel sahın düzeni, mihrap önü kubbesi, revaklı iç avlu ve avluya açılan eyvanlar; cephelerde durağanlık; tuğlanın inşa malzemesi olarak da kullanımı ? olduğu görülen Harput Ulu Camii, mimari özellikleriyle Artuklu mimarisinden farklı bir noktada durmakta, buna karşılık Büyük Selçuklular'dan gelen doğu etkisini yoğun olarak yansıtmaktadır. Daha geç tarihli Anadolu camileri arasında benzerlik taşıyan örnekler ise kısmen aynı kaynaklardan beslenmiş, ancak farklı etkiler altında, farklı arayışlar sonucu sentezlere ulaşmış olmalıdırlar.Anahtar SözcüklerArtukoğulları Beyliği, Elazığ, Fırat Havzası, Harput, Malatya, Ulu cami, mihraba paralel sahınlar.