Çankırı-Çorum havzasındaki oligosen yaşlı dev gergedanın (Paraceratherium, rhinocerotoidea, mammalia) tanımı, evrimi ve paleocoğrafyası
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Hacettepe Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Jeoloji Mühendisliği A.B.D., Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2016
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: NEŞE OYAL
Asıl Danışman (Eş Danışmanlı Tezler İçin): CEMAL TUNOĞLU
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Paraceratheriumlar(Rhinocerotoidea-Mammalia) bugüne dek kara üzerinde yaşamış en iri cüsseli memeli hayvanlardır. Paraceratheriumlar Oligosen süresince Moğolistan, Çin, Orta Asya ve Hint Yarımadası'nda yaşam alanına özgü canlılarla birlikte yaygın olarak bilinirler. Gürcistan, Sırbistan, Bulgaristan ve Romanya'da bulunmuş birkaç dev gergedan fosili de onların yaşam alanının Balkanlara kadar uzandığını gösterir. Paraceratheriinae alt ailesi Orta Eosen-Oligosen zaman aralığında özellikle Asya'da yaşamış dört cinsle bilinir: Forstercooperia Wood, 1939 (Orta-Geç Eosen Asya)(= Pappaceras Wood, 1963); Juxia Chow ve Qiu, 1964 (Geç Eosen Asya) (= Imeqiuncisoria Wang, 1976); Urtinotherium Chow ve Qiu, 1963 (Geç Eosen Asya); ve Paraceratherium Forster-Cooper, 1911 (= Baluchitherium Forster-Cooper, 1913b = Indricotherium Borissiak, 1923 = Aralotherium Borissiak, 1939 = Dzungariotherium Qiu, 1973 (Oligosen Asya)) (Lucas ve Sobus, 1989). Dev gergedanlara ilişkin Türkiye'deki ilk bulgu 2002 yılında Çankırı-Çorum Havzasında Kırıkkale-Delice ilçesi yakınlarında bir ön kol kemiği parçasıdır. Bu örnek Anadolu'da Asya kökenli dev gergedanların yaşadığını belgeleyen ilk kanıttır. Son olarak 2010 yılında, Kars'ın güneyindeki Kağızman-Tuzluca Havzasında Geç Oligosen yaşlı Güngörmez Formasyonunda bulunan dev gergedan Paraceratherium'a ait fosil örnekler cinsin Anadolu'daki yayılım alanını genişletir. 2006 yılından itibaren MTA ve Paris Tabiat Tarihi Müzesi elemanlarından oluşan bir ekip Çankırı-Çorum Havzasında yer alan Kızılırmak Formasyonu içinde sedimantolojik, manyetostratigrafik ve jeokronolojik çalışmalar ile birlikte dev gergedan ve ona eşlik eden omurgalı fauna üzerine araştırmalar yapmaktadır. Paraceratherium fosilleri Kızılırmak Formasyonu olarak adlandırılan litostratigrafik birimde bulunur. Bu birim içindeki Gözükızıllı (Delice, Kırıkkale), Bağdatlı, Kavşut (Sungurlu, Çorum) lokalitelerinde bulunan ve MTA Tabiat Tarihi Müzesine kazandırılan Paraceratherium bulgularının, dünyadaki diğer dev gergedan türleri ile karşılaştırılması sonucunda Çankırı-Çorum havzasında bulunan örneklerin yeni bir dev gergedan türüne (Paraceratherium sp. nov.) işaret ettiği düşünülmektedir. Kızılırmak Formasyonunun yaşı önceki çalışmalara göre geç Miyosen olarak bilinmekteydi. Fakat elde edilen memeli fosil bulguları ve bunları destekleyen kronolojik sonuçlar bu formasyonun yaşının geç Oligosen olduğunu tartışmasız ortaya koymaktadır. Paraceratherium ile birlikte bulunan memeli fauna Anadolu'nun Oligosen'de Asya'nın orta ve güney bölgeleri ile zoobiocoğrafik olarak ilişkili olduğunu, benzer ortam ve iklim koşullarına sahip olduğunu gösterir. Anahtar kelimeler: Dev gergedan, Paraceratherium, Çankırı-Çorum Havzası, Kızılırmak Formasyonu, Geç Oligosen.