Bir Kadın Seyyah Olarak Gertrude Bell'in Gözünden Anadolu ve Arap Coğrafyası

---

Tezin Türü: Yüksek Lisans

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Hacettepe Üniversitesi, Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü, Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2025

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: BEHSİM OĞUZHAN ÖZMEN

Danışman: Ayten Sezer Arığ

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Gertrude Bell, Viktorya dönemi İngiltere'sinde ayrıcalıklı bir ailede dünyaya gelmiş arkeolog, gezgin ve casus olarak bilinen bir kadındır. Dönemin İngiltere'sindeki kadınların çoğunun aksine iyi bir eğitim almış olan Bell, Oxford Tarih bölümünü birinci bitiren ilk kadın olmuştur. İki kere dünya turuna çıkmış; tüm dünyayı ve gelişmeleri birinci gözden gözlemleme fırsatı bulmuştur. Seyahatlerinin büyük bir çoğunluğu başta Türkiye, Irak ve Suriye olmak üzere Orta Doğu coğrafyasına yayılmış; Konya, Beyrut, Şam, Bağdat, Halep ve İstanbul gibi şehirler, bu dönemde Bell'in uzun süre konakladığı önemli merkezler haline gelmiştir. Seyahatleri ailesinin geniş mal varlığı ile finanse edildi. 19. yüzyılın sonundan itibaren Arap halklarına karşı bir sevgi besleyen Gertrude dillerini öğrenip, arkeolojik alanlarını araştırarak ve çölün derinliklerine seyahat etti. Arap yarımadasına ve Anadolu topraklarına önce arkeolojik kazı yapmak amacıyla gelmiş; daha sonrasında ise bilhassa Arap yarımadasında yaptığı çalışmalarla bu bölgedeki İngiliz misyoner hareketlerinin öncüsü gelmiştir. Bu ataerkil bölgede yaptığı çalışmalarla kısa sürede, bir kadın kimliğiyle büyük saygınlık ve itibar kazanmayı başarmıştır. Hatta öyle ki, İngilizlerin planladığı Orta Doğu projesinin kurucusu ve yöneticisi olmuştur. Irak, Lübnan gibi ülkeleri kurmuş, yöneticilerini atamıştır. Irak Krallığı kurulduktan sonra ise eski eserlerin korunmasına yönelik çalışmalara odaklanmış ve Bağdat'taki Irak Ulusal Müzesi'ni kurmuştur. Bell, Arap yarımadası ve Anadolu topraklarındaki misyonerlik çalışmaları sırasında Arapların güvenini kazanma konusunda herhangi bir sıkıntı çekmemiştir. Hatta Araplar tarafından kendisine "El Hatun", "Çölün Kraliçesi" ve "Müminlerin Annesi" gibi lakaplar verilmiştir. Araplar tarafından çok saygı gören Bell kendi elleriyle çizdiği Irak ülkesinin sınırlarına ek olarak Irak kralını da yine kendisi atamıştır. Ayrıca Osmanlı'ya karşı Arap yarımadasında bulunduğu zaman dilimlerinde Arapları bağımsızlık elde etmeleri doğrultusunda çalışmalar yürütmüş ve bu yüzden Osmanlılar tarafından kendisine "Çölün Tilkisi" veya "Çölün Cadısı" denilmiştir. Gertrude Bell misyonerlik faaliyetleri sırasında kendi ailesine günlük niteliğinde mektuplar yazmıştır. Seyahatleri esnasında yazdığı mektup ve günlüklerin tamamı bir A4 kâğıdına basıldığında yaklaşık 3000 sayfalık geniş bir veri havuzu oluşturmaktadır. Bu mektuplarında ne gibi misyonerlik faaliyetlerinde bulunduğunu detaylarıyla belirtmiştir. Yukarıda bahsi geçen topraklardaki İngiliz misyonerlik çalışmalarının bu mektuplar ışığında değerlendirilmesi bu araştırmanın temel konusunu kapsamaktadır.