Konik yayılım yaklaşımıyla kaya düşmesi potansiyelinin değerlendirilmesine yönelik bir yöntem önerisi
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Hacettepe Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Jeoloji Mühendisliği A.B.D., Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2017
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: AYCAN KALENDER
Asıl Danışman (Eş Danışmanlı Tezler İçin): HARUN SÖNMEZ
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Kaya düşmeleri dağlık alanlarda sıklıkla yaşanan ve yerleşim alanları, karayolları, altyapılar vb. yaşamsal unsurları tehdit eden bir olaydır. Genellikle küçük sahalarda veya demiryolu ve karayolu gibi uygulamalarda deterministik ve olasılıksal kaya düşmesi analizleri etkin şekilde kullanılabilmektedirler. Ancak bu analizlerin uygulama pratiğine yönelik sınırlamaları nedeniyle özellikle bölgesel ölçekte büyük alanların kaya düşmesi haritalarının hazırlanmasında ampirik yaklaşımlara olan ilgi son yıllarda artmıştır. Kaya düşmelerine yönelik haritalama çalışmalarında pratik bir yöntem olan konik yayılım yaklaşımında sadece kaynak alan haritası ve sayısal yükseklik modelini (SYM) girdi parametresi olarak kullanması sebebiyle oldukça pratik olup, büyük alanların bölgesel olarak kaya düşmesi açısından değerlendirilmesinde öne çıkmaktadır. SYM üzerinde olası yayılım zonunun belirlenmesi ilkesini temel alan bu yöntem; Enerji Çizgi Açısı ve Gölge Açısı gibi basit bir geometrik kurala dayanan parametrelerin kullanımıyla çalışır. Enerji çizgisi açısı; kaya bloğunun şekli, yuvarlaklığı, yüzeyin jeolojik özellikleri, topoğrafyası, kaya bloğu ile topoğrafya arasındaki sürtünme direnci ve sıçrama katsayısı gibi çok sayıdaki değişkene bağlıdır. Bu nedenle yayılım zonunun belirlenmesinde enerji çizgi açısının seçiminde jeolojik ve morfolojik özelliklerin etkilerinin değerlendirilerek bu faktörleri de belirli ölçüde dikkate alan genelleştirilmiş ve daha etkin kullanıma sahip bir yönteminin geliştirilmesi tez konusuna temel oluşturmaktadır. Bu amaçla tez çalışması kapsamında çok sayıda parametreden etkilenen kaya bloklarının en uzak mesafelere ulaşabilme açısının (EÇAmax_stop) belirlenebilmesine yönelik bir Maksimum Menzil Puanı (MMP) sınıflaması önerilmiştir. Bu kapsamda ikici bir yenilik olarak kaya düşmesi potansiyelinden etkilenmenin bir ölçüsü olan duyarlılık haritalaması amacıyla kullanılabilecek çok düşük, düşük, orta, yüksek ve çok yüksek duyarlılık sınıflarının sınırlarına yönelik enerji çizgi açıların (EÇA) öngörülebileceği grafikler hazırlanmıştır. Bunlara ek olarak kaya düşme sahları için bir Kaya Düşmesi Tehlike Puanlaması (Rockfall Hazard Rating, RHR) önerilmiştir. Önerilen kaya düşmesi tehlike puanlama sistemine topografik etkinin dahil edilmesi amacıyla 3 farklı topografik etki yaklaşımı denenmiştir. Kargabedir tepe ve Sivrihisar kaya düşmesi bölgelerinde önerilen yöntemin uygulaması yapılmış ve tez çalışması kapsamında geliştirilen "kota bağlı olarak dereceli" topografik düzeltme yaklaşımının daha gerçekçi sonuçlar verdiği gözlemlenmiştir. Anahtar Kelimeler: kaya düşmesi, sayısal yükseklik modeli, konik yayılım yaklaşımı, enerji çizgi açısı, duyarlılık haritalaması, kaya düşmesi tehlike puanlaması.