Empati eğitim programının anaokulu çocuklarının empatik ve prososyal becerilerine etkisinin incelenmesi
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Hacettepe Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Temel Eğitim A.B.D., Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2016
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: GİZEM ÖZER
Asıl Danışman (Eş Danışmanlı Tezler İçin): MÜBECCEL SARA GÖNEN
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Çocukların, olumlu kişilik özelliklerinin gelişmesi açısından gerekli olan empatik ve prososyal beceriler, özellikle okul öncesi eğitimde mutlaka yer alması gereken unsurlardır. Hoffman'ın (1987), bir başkasının duygusal durumuna, kişinin kendi içinde bulunduğu durumdan daha uygun duygusal bir tepki vermesi olarak tanımladığı empatinin, çocuklarda erken çocukluk döneminden itibaren gelişimi sağlandığında, yetişkinlikte sosyal-duygusal açıdan daha olgun, daha iyi ve daha az bencil yetişkinlerin geliştirilmesi sağlanabilir. Prososyal davranışlar ise, kişideki empatik duyguların davranışa yansıması; empatiden kaynaklanan, köklerini empatiden alan ve başkasının yararına olacak davranışlar şeklinde tanımlanabilir. Bu davranışlar günümüzde iletişimsizliklerin daha çok yaşandığı kişiler arası ilişkilerin geliştirilmesi açısından yararlıdır. Bu davranışlara ve genel olarak empati becerilerine okul öncesi dönem eğitim programlarında yer verilmesi ve etkinlikler hazırlanması önemli görülmektedir. Bu araştırmanın amacı; empati eğitim programının, anaokulu çocuklarının empatik ve prososyal becerilerine etkisinin incelenmesidir. Araştırmacı tarafından anaokulu çocuklarının empatik becerilerinin ve prososyal davranışlarının geliştirilmesi amacıyla bir eğitim programı hazırlanmış ve dokuz haftalık bir süre boyunca, haftanın dört günü çocuklara uygulanmıştır. Çocukların empatik ve prososyal becerilerinin eğitim öncesi ve sonrası gelişiminin incelenmesine ek olarak cinsiyet değişkeninin bu becerilerde bir farklılık oluşturup oluşturmadığı da yine araştırma kapsamında incelenmiştir. Ayrıca uygulanan eğitim programından bağımsız olarak çeşitli değişkenlerin, çocukların empatik ve prososyal becerilerine etkisinin incelenmesi amacıyla çocukların eğitim öncesi puanlarının çocukların kardeş sayısı, doğuş sırası, anne-babalarının yaşı ve anne-babalarının eğitim durumuna göre farklılık gösterip göstermediği ve ilişkili olup olmadıklarına yönelik incelemeler de bu çalışmada yer almaktadır. Empati eğitim programının, anaokulu çocuklarının empatik ve prososyal becerilerine etkisinin incelenmesinin amaçlandığı bu araştırmada yarı deneysel yöntem kullanılmıştır. Araştırmanın deseni öntest-sontest kontrol gruplu yarı deneysel desendir. Araştırmacı deney ve kontrol gruplarına ön testleri uygulamış, sonrasında deney grubundaki çocuklara eğitim vermiş ve daha sonra deney ve kontrol gruplarına son testlerini uygulamıştır. Deney grubuna uygulanan eğitim programı empatik ve prososyal becerilerin geliştirilmesine yönelik her güne özel olarak hazırlanmış farklı etkinliklerden oluşmaktadır. Programda toplamda 100 etkinliği kapsayan 36 günlük plan yer almaktadır. Araştırmanın çalışma grubunu; Kdz.Ereğli ilçesindeki MEB'e bağlı anaokullarına devam eden 5 yaş grubu, 20'si deney, 19'u kontrol grubu olmak üzere toplam 39 çocuk (20 erkek, 19 kız) oluşturmaktadır. Araştırmada verilerin toplanması amacıyla; deney ve kontrol grubundaki çocukların empatik becerilerini ölçmek için Akyol ve Aslan (2012) tarafından geliştirilen "Çocuklar için Empati Ölçeği", prososyal becerilerini ölçmek için Uzmen'in (2001) çalışmasında yer alan bir değerlendirme yöntemi kullanılmıştır. Bu yöntem, çocukların yardım etme ve paylaşma davranışlarını gözlemleyebilmek amacıyla araştırmacı tarafından sırasıyla yapılan çeşitli davranışları içermektedir. Bu davranış prosedürleri; araştırmacının çocukla ayrı bir odada iken içinde çeşitli nesneler bulunan bir kutuyu yere düşürmesi sonucu çocuğun yardım etme davranışlarının gözlenmesini ve sonrasında araştırmacının çocuğa verdiği etiketleri hastanede yatmakta olan başka bir çocukla paylaşıp paylaşmayacaklarının incelenmesi yoluyla da paylaşma davranışlarının değerlendirilmesini kapsamaktadır. Yapılan araştırmadan elde edilen sonuçlara göre; uygulanan eğitim sonucunda çocukların empatik ve prososyal becerilerinde olumlu gelişmelerin olduğu görülmüştür. Deney ve kontrol gruplarının uygulama sonrası empatik becerilerinde deney grubu açısından anlamlı farklılıklar ve deney grubunun kendi içerisindeki uygulama öncesi ve sonrası empatik becerileri karşılaştırıldığında uygulama sonrasına yönelik anlamlı farklılıklar elde edilmiştir. Deney ve kontrol grubunun uygulama sonrası prososyal becerileri deney grubu açısından anlamlı farklılık göstermektedir. Buna göre prososyal davranışlar açısından programın deney ve kontrol grupları karşılaştırıldığında, deney grubu lehine olumlu bir gelişmenin olduğu gözlemlenmiştir. Prososyal davranışlar açısından deney ve kontrol gruplarının kendi içerisinde uygulama öncesi ve sonrası sonuçlarında ise; deney grubunun yardım etme ve paylaşma davranışı açısından uygulama sonrasında sayısal olarak bir ilerleme kaydettiği fakat bunun anlamlı bir farklılık oluşturmadığı, etiket paylaşma sayısı açısından ise anlamlı bir farklılık oluşturduğu gözlenmiştir. Kontrol grubunun ise paylaşma davranışı açısından son testlerde (deney grubuna göre düşük olmakla beraber) bir ilerleme kaydettiği fakat bunun anlamlı farklılık oluşturmadığı bulunmuştur. Yardım etme davranışı açısından ise sayısal olarak bir gerileme kaydettiği ve bunun da anlamlı farklılık oluşturduğu gözlenmiştir. Etiket paylaşma sayısı açısından ise kontrol grubunda anlamlı farklılık elde edilememiştir. Cinsiyet değişkeni açısından çocukların empatik ve prososyal becerilerinde anlamlı bir farklılık elde edilememiştir. Kardeş sayısı ve anne-baba eğitim durumu değişkenleri açısından anlamlı farklılıklar elde edilemezken, doğum sırası ve anne baba yaşı açısından anlamlı farklılıklar ve anlamlı olmayan, negatif veya pozitif yönlü düşük düzeyde ilişkiler tespit edilmiştir. Buna göre; çocukların doğum sırası değişkeni ile ilgili empati, yardım etme ve paylaşma davranışları açısından anlamlı farklılık elde edilemezken, etiket paylaşma sayısı açısından anlamlı bir farklılık elde edilmiştir. Birinci sırada doğan çocukların, üçüncü sırada doğan çocuklara göre daha çok sayıda etiket paylaştıkları bulunmuştur. Anne yaşı değişkeni ile çocukların empatik becerileri arasında negatif yönlü düşük düzeyde anlamlı olmayan bir ilişki tespit edilmiştir. Buna göre, anne yaşı azaldıkça çocukların empatik becerilerinin arttığı görülmüştür. Anne yaşı değişkeni ile çocukların etiket paylaşma sayıları arasında da pozitif yönlü orta düzeyde anlamlı olmayan bir ilişki tespit edilmiştir. Buna göre, anne yaşı arttıkça çocukların daha çok sayıda etiket paylaştıkları söylenebilir. Benzer ilişkiler baba yaşı açısından da elde edilmiştir. Baba yaşı ve çocukların empatik becerileri arasında negatif yönlü düşük düzeyde anlamlı olmayan ve çocukların etiket paylaşma sayıları ile baba yaşı arasında ise pozitif yönlü orta düzeyde anlamlı olmayan ilişkiler tespit edilmiştir. Buna göre, genç anneler gibi genç babaların çocuklarının empatik becerilerinin, daha yaşlı anneler gibi daha yaşlı babaların çocuklarının ise etiket paylaşma sayılarının daha yüksek olduğu söylenebilir. Anahtar sözcükler: Anaokulu, eğitim programı, empati, prososyal davranış, yardım etme, paylaşma, anne, baba.