Türkiye'de yıldırım kaynaklı orman yangınlarının mekansal ve zamansal örüntüleri
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Hacettepe Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, BİYOLOJİ ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2024
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: MEHMET GÖKTUĞ ÖZTÜRK
Danışman: ÇAĞATAY TAVŞANOĞLU
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Yıldırım, orman yangınları için birincil doğal tutuşma kaynağıdır. Ancak birçok ülkede toplam yangın sayısının çoğunu insan kaynaklı yangınlar oluşturur. Bu sebeple çoğu ülkede, orman yangınlarının büyük çoğunluğunun insan kaynaklı olduğu algısı mevcuttur. Bu durum, ülke genelinden toplanan verilere bakıldığında istatistiksel olarak doğru olsa da, bu bakış açısı, orman yangınının ekosistemlerin doğal bir bileşeni olmadığı yanılgısına yol açar. Bu yanılgı, yıldırım kaynaklı orman yangınlarının bölgesel değişkenliğinin eleştirel bir şekilde incelenmesini gerektirmektedir. Bu sebeple mevcut çalışmada 2002 ile 2022 yılları arasındaki ulusal orman yangını verileri kullanılarak Türkiye'deki yıldırım kaynaklı orman yangınlarının mekânsal dağılımı incelenmiştir. Yangın nedenleri üç temel kategoriye ayrılmıştır: insan kaynaklı yangınlar, yıldırım kaynaklı yangınlar ve nedeni bilinmeyen yangınlar. Yıldırım kaynaklı orman yangınları ile insan kaynaklı orman yangınlarının mekânsal değişkenliğini, bölgesel ve yerel orman idare birimleri düzeyinde göstermek amacıyla yangın oluşumu ve yanan alanların dağılımı incelenmiştir. Türkiye genelinde yıldırım kaynaklı orman yangınlarının görülme sıklığında önemli bölgesel ve yerel farklılıklar tespit edilmiştir. Batı ve Kuzey Anadolu'nun dağlık bölgelerinde -özellikle de Kuzeybatı ve Güneybatı Anadolu'da-, yıldırım yoğunluğunun yüksek olduğu alanlarda yıldırım kaynaklı yangınların daha fazla meydana geldiği gözlemlenmiştir. Bazı yıllarda, orman bölge müdürlüklerindeki yıldırım kaynaklı yangınların oranının % 45'i, birçok orman işletme şefliğinde ise % 75'i aşmakta olduğu görülmüştür. Ancak yıldırım kaynaklı yangınlar, insan kaynaklı yangınlara kıyasla önemli ölçüde daha küçük alanların yanmasına neden olmuştur. Nüfusun en yoğun olduğu bölgelerde ağırlıklı olarak insan kaynaklı yangınlar meydana gelirken, daha az nüfuslu veya orman bakımından zengin olan birçok bölgede, yıldırımlar orman yangınlarının temel nedeni olmuştur. Buna ek olarak bazı mevsimsel örüntüler de tespit edilmiş; yıldırım kaynaklı yangınların yangın mevsiminde zirve yaptığı ve mevsim geçişlerinde göreceli olarak daha yüksek bir oran gösterdiği gözlemlenmiştir. İnsan aktivitelerindeki artışa rağmen yıldırım kaynaklı yangınlar Türkiye'nin birçok bölgesinde hâlâ önemli bir orman yangını nedeni olma özelliğini korumaktadır. Yıldırım kaynaklı yangınlardaki belirgin mekânsal değişkenlik ile ilgili bulgular, insan faaliyetlerinin Türkiye genelinde orman yangınlarının ana tutuşma kaynağı olduğu ve yıldırımın bir tutuşma kaynağı olarak önemsiz olduğu şeklindeki geleneksel inanca meydan okumaktadır. Bu çalışmanın bulguları, yıldırımın önemli bir yangın nedeni olduğu ülkelerde, son yüzyıl boyunca uygulanan tek tip yangın yönetimi stratejisinin yangın söndürme politikalarına yol açmasının ideal olmadığını göstermektedir. Bu nedenle, ekolojik olarak uygun ve ekonomik olarak verimli bir orman yangını yönetim politikasının, yangınların nedenlerindeki bölgesel değişkenliği dikkate alması gerekmektedir. Bu doğrultuda, Türkiye gibi ülkelerde yangın söndürme stratejisinin yeniden değerlendirilmesi ve doğal orman yangınlarının rolünü dikkate alan daha seçici yangın söndürme uygulamalarının benimsenmesi gerektiği önerilmektedir.