Eski insan topluluklarında stres göstergelerinin incelenmesi: İkiztepe ve Tasmasor örnekleri
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Hacettepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Antropoloji A.B.D., Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2011
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: ALİ METİN BÜYÜKKARAKAYA
Asıl Danışman (Eş Danışmanlı Tezler İçin): YILMAZ SELİM ERDAL
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Bu çalışmada Erzurum'da bulunan Tasmasor Yakın Çağ topluluğu ve Samsun'da bulunan İkiztepe Erken Tunç Çağı topluluklarına ait iskelet kalıntıları incelenmiştir. Çalışmada, stres göstergelerinin topluluklardaki durumunun ortaya çıkarılması ve bu stres göstergelerinin her iki toplulukta çevreye uyarlanma durumu açısından bütünsel bir şekilde ele alınması hedeflenmiştir. Ayrıca, incelenen stres göstergelerinin karşılaştırmalı olarak ele alınmasıyla bunların birbirleriyle ilişkileri ve olası nedensel bağlarının belirlenmesi amaçlanmıştır.Tasmasor topluluğu ve İkiztepe topluluğu iskelet büyüme profillerinin incelenmesiyle Tasmasor topluluğunda daha belirgin olmakla birlikte, bu iki topluluğun bebek ve çocuklarında büyüme geriliği olduğu saptanmıştır. Mine hipoplazileri üzerine yapılan incelemede Tasmasor topluluğu bireylerinin İkiztepe topluluğundaki akranlarına göre dönemsel stresler ile daha fazla karşı karşıya kaldığı ve bunların daha şiddetli tepkiler oluşturduğu saptanmıştır. Dönemsel streslere işaret eden bir diğer stres göstergesi olan Harris çizgilerine bakıldığında her iki topluluğun birbirine yakın oranlarda bu stres göstergesine sahip olduğu söylenebilmektedir. Tasmasor topluluğu ve İkiztepe topluluklarında porotic hyperostosis ve cribra orbitalia üzerine yapılan analizlerde her iki toplulukta da bebek ve çocukların anemi ile ilişkili stresle karşı karşıya kaldığı saptanmış, bununla beraber Tasmasor topluluğunda bu tip stresin daha yoğun ve şiddetli olarak yaşandığı tespit edilmiştir. Topluluklar genel enfeksiyon sıklığına işaret eden periostitis açısından da ele alınmış, Tasmasor topluluğunda periostitis İkiztepe topluluğunda göre yaklaşık üç kat daha fazla tespit edilmiştir. Ölümlülük değerlerine bakıldığında her iki toplulukta da beş yaş altı ölümlülük oranlarının bebek ve çocukların yarıdan fazlasına işaret ettiği dolayısıyla erken yaşlarda ölüme neden olan etkenlerin toplulukların demografik yapısının oluşmasında önemli bir etken olduğu saptamıştır.Tasmasor topluluğunda tespit edilen stres göstergeleri bu toplulukta bebek ve çocukların İkiztepe topluluğundaki akranlarına göre daha sık ve daha şiddetli stres koşulları ile karşı karşıya kaldıklarına işaret etmektedir. Bu durumun ortaya çıkışında beslenme yapıları arasındaki farklılıkların önemli bir yeri olduğu düşünülmektedir. Bu durumun ortaya çıkışında İkiztepe yerleşiminin bulunduğu çevrenin ekolojik çeşitliliğinin etkili olduğu düşünülmektedir. Topluluklar arasında stres göstergelerindeki farklılıkların ikinci önemli nedeni ise hastalık durumları ile ilişkilidir. Gerek beslenme yapısının negatif etkisinin gerekse sıklıkla karşılaşılan hastalıkların Tasmasor topluluğu bebek ve çocuklarının bağışıklık sistemini daha fazla olumsuz etkilediği bu durumun da toplulukta tespit edilen stres göstergelerinin genel örüntüsünü doğrudan etkilediği düşünülmektedir.Stres göstergelerinin birbirleriyle ilişkilerinin ortaya çıkarılması amacıyla bu stres göstergelerinin yaş aralıklarına göre dağılımları, aynı bireyde bulunma durumları ve ölüm yaşı ortalamasına etkileri incelenmiştir. Stres göstergelerinin karşılaştırılması sonucunda ölüm oranları ve iskelet büyüme profillerinin diğer stres göstergelerinin örüntüleri ile ilişkili olduğu ancak bu stres göstergelerinin birikimsel doğasının bu ilişkileri ortaya çıkarmada bir engel oluşturduğu saptanmıştır. Dönemsel stres göstergelerinden mine hipoplazilerinin diğer stres göstergelerinin örüntüsü ile ilişkili olduğu fakat Harris çizgilerinin diğer stres göstergeleri ile bir korelasyon göstermediği ve bunun olasılıkla bu stres göstergesinin doğasıyla alakalı olduğu tespit edilmiştir. Porotic hyperostosis ve cribra orbitalianın benzer bir örüntüye sahip olduğu ve olasılıkla aynı nedenler tarafından üretildiği, periostitisin ise stres göstergelerinin genel örüntüsünün ortaya çıkışında önemli bir paya sahip olduğu saptanmıştır. Periostitisin ölüm yaşı ortalamasını azaltan, Harris çizgileri, porotic hyperostosis ve cribra orbitalianın ise ölüm yaşı ortalamasını artıran bir etkiye sahip olduğu saptanmıştır.