Evrensel dilbilgisi ve Türkçede istem (Valenz)

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Hacettepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı A.B.D., Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2017

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: IŞIL AYDIN ÖZKAN

Asıl Danışman (Eş Danışmanlı Tezler İçin): EMİNE YILMAZ

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Bu çalışmada istem kavramı ve Türkçede istem potansiyeli taşıyan yapılar, Bağımsal Dilbilgisi ve Evrensel Dilbilgisi çerçevesinde, kuramsal olarak ele alınmıştır. Çalışma, Türkolojide yalnızca biçimbilgisel bir bakış açısıyla incelenen istem kavramının aslında biçimsözdizimsel bir olgu olduğunu kanıtlamayı amaçlamaktadır. Bunun yanı sıra, konuyla ilgili, istem değiştirme ve istem nöbetleşmesi gibi kavramlar hem anlamsal hem de biçimbilgisel süreçler açısından değerlendirilmiştir. Bu değerlendirmeye göre Türkçede istemi arttıran ve azaltan kategoriler belirlenmiş ve istem nöbetleşmelerinin sebepleri incelenmiştir. İstem, sözdiziminin tamamı üzerinde etkili olan bir kategoridir. Bu bağlamda, çalışmada yalnızca istem değil, istemle doğrudan ilişkisi olan durum kavramı, çatı, geçişlilik-geçişsizlik, eşdizimlilik, kılınış ve görünüş, anlambilim, dilbilgiselleşme ve kiplik gibi kategoriler de incelenmiştir. İstem yalnızca eylemlere, adlara, önadlara ve birincil ilgeçlere özgü bir özellik değildir. Türkçede eylemle kurulmuş kimi yapılar da istem potansiyelini sürdürmektedir. Bu yapıların oluşturduğu öbeklerin de kendi içlerinde bir yönetim ve katılan şeması bulunmaktadır. Bu çalışmada bu yapıların istemleri de öbek yapı içerisinde değerlendirilmiştir. Aynı zamanda istem, Uygulamalı Dilbilimle bağlantısı bakımından da ele alınmıştır. Son bölümde ise istemin dil tipolojisiyle ve dil evrensellikleriyle ilgili yönü ortaya konulmuştur.