Türkiye'de yayılış gösteren Barbus spp. (Pisces:Cyprinidae) türlerinin coğrafik varyasyonlarının araştırılması
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Hacettepe Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Biyoloji A.B.D., Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2017
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: MUSTAFA KORKMAZ
Asıl Danışman (Eş Danışmanlı Tezler İçin): SEDAT VAHDET YERLİ
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Barbus Cuvier, 1816 Cyprinidae familyasına ait orta ve büyük boylu türleri barındıran ve sistematik açıdan oldukça fazla karmaşanın hâkim olduğu bir gruptur. Barbus cinsi Luciobarbus, Carasobarbus, Arabibarbus gibi diğer cinslerden yakın zamanda ayrıldığı için sık sık türlerin isimlendirilmesinde sorunlar yaşanmaktadır. Bu tez kapsamında Türkiye'de dağılım gösteren Barbus cinsine ait türlerin, türler arası ve tür içi varyasyonlarının morfometrik ve filogenetik analizler ile belirlenmesi ve sistematiğinin açığa kavuşturulması amaçlanmıştır. Çeşitli yöntemler ile farklı havzalardan 461 noktadan örnekleme yapılmış, 161 noktadan Barbus cinsine dâhil 11 türe ait örnekler toplanmıştır. Bu örneklerin metrik ve meristik ölçümleri kayıt edilmiştir. Klasik morfometrik ölçümlere dayalı analizlerin yanı sıra radyografi görüntüsü üzerinde sabitlenen yer imi tabanlı geometrik morfometrik analizler de yapılmıştır. Morfometri analizlerini takiben on türe ait 95 bireyden elde edilen sitokrom oksidaz I (COI) genine ait sekans dizileri Barbus cinsine ait diğer türlerin GenBank'tan alınan verileri ile birlikte analiz edilmiş ve türler arası ilişkiler aydınlatılmaya çalışılmıştır. Tez kapsamında elde edilen bulgulara göre Ponto-Kaspiyan soyu içerisinde Karadeniz'den köken alan ve günümüzde Türkiye içsularında dağılımı bulunduğu ifade edilen Kırım endemiği Barbus tauricus'un ülkemiz sularında bulunmadığı tespit edilmiştir. Doğu Karadeniz, Batı Karadeniz, Kızılırmak, Yeşilırmak ve Çoruh havzalarında dağılım gösteren Barbus türünün filogenetik bulgulara göre B. tauricus yerine Barbus escherichii olarak isimlendirilmesi önerilmektedir. Aynı soy grubundaki Barbus ercisianus'un hem morfometrik hem de filogenetik analizler neticesinde Barbus lacerta'nın varyasyon sınırları içerisinde olduğu görülmüş ve B. ercisianus'un B. lacerta'nın sinonimi olarak kabul edilmesi önerilmiştir. Diğer taraftan B. lacerta'nın sinonimi olarak değerlendirilebilen Barbus cyri'nin ise geçerli bir tür olduğu, morfometrik ve filogenetik analizler ile ortaya koyulmuştur. Ponto-Kaspiyan soyu içerisinde ayrıca Barbus bergi-Barbus oligolepis polifiletik tür kompleksinin varlığı gözlenmiştir. Farklı havzalarda dağılım gösteren, klasik ve geometrik morfometrik analizlerde birbirlerinden tamamen ayrılan bu iki tür filogenetik analizlerde ayrılmamış ve anlamlı bir sonuç elde edilememiştir. Filogenetik bulgulara göre Barbus prespensis, Barbus rebeli, Barbus euboicus, Barbus peloponnesius, Barbus strumicae, Barbus cyclolepis, Barbus pergamonensis, Barbus niluferensis ve Barbus sperchiensis Ege soyu adıyla adlandırılan soy grubu içerisinde gruplanmıştır. Ege soyundaki en dikkat çekici bulgu B. niluferensis ile ilgilidir. B. niluferensis B. oligolepis ile aynı havzada bulunmaktadır, fakat soy hatları farklı parafiletik türlerdir. B. oligolepis Karadeniz'den köken alan türlerin bulunduğu Ponto-Kaspian soy grubu içerisinde bulunurken, B. niluferensis Avrupa türlerinin domine ettiği Ege soy grubunda ve B. pergamonensis'e kardeş olarak bulunmaktadır. B. niluferensis ile B. oligolepis'in aynı havzada bulunması nehir havzalarında görülen "river capture" denilen değişimler sonucu meydana geldiği düşünülmektedir. Ege soyundaki bir diğer önemli tür olan Barbus pergamonensis'in dağılım gösterdiği havzalar arasında bir farklılığın olduğu klasik ve geometrik morfometrik analizler neticesinde görülmüştür. Filogenetik analizler sonucunda da bir ayrılma olduğu göze çarpmaktadır. Fakat bu ayrılmanın hangi seviyede değerlendirileceği tartışma konusudur. Son olarak Barbus lorteti olarak kabul edilen türün klasik ve geometrik morfometri açısından değerlendirilmesi yapılmış ve Barbus cinsine ait türlerden farklılığı tespit edilmiştir. Tespit edilen bu farklılıkların temel anlamda Luciobarbus ve Barbus'un cins ayrımında kullanılan karakterler ile örtüşmesinden dolayı bu türün Luciobarbus cinsi içerisinde Luciobarbus lorteti olarak kabul edilmesi ve B. lorteti'nin de sinonim kabul edilmesi önerilmektedir.