Üç Devrim Sürecinde (1905-1911) Azerbaycan Türklerinin İdeolojik Dönüşümü

BAYRAMOV A.

Marmara Türkiyat Araştırmaları Dergisi, cilt.13, sa.1, ss.100-126, 2026 (TRDizin)

Özet

1905-1911 yılları arasında vuku bulan Rus, İran ve Jön Türk devrimleri, yalnızca ilgili ulus-devletlerin iç dinamiklerini değil, aynı zamanda çokuluslu imparatorlukların periferik bölgelerinde ikamet eden halkların ideolojik yönelimlerini ve siyasal mobilizasyon süreçlerini de köklü bir biçimde dönüştürmüştür. Hem Rus hem de İran otokrasisi altında varlıklarını sürdüren Azerbaycan Türkleri, modernleşme ve siyasal bilinçlenme süreçlerini bu devrimlerin etkisiyle yeniden tanımlamışlardır. Bu dönemde, sosyalist, Panislamist, Pantürkist ve milli bağımsızlık yanlısı fikir akımları arasında bir yönelim gözlemlenmiştir. 1905 Rus Devrimi, millî sosyalizm ve sosyal demokrasi gibi kavramların yayılmasına zemin hazırlayarak Azerbaycan Türk entelijansiyası arasında yeni siyasal tartışmaları tetiklemiştir. İran Meşrutiyet Devrimi, özellikle Tebriz merkezli direnişle birlikte Pan-Azerbaycancı özlemleri gün yüzüne çıkarmıştır. Bu süreçte, Azerbaycan Türkleri arasında anayasal taleplerle sosyalist mücadele iç içe geçmiş, toplumsal değişim ve siyasal hak arayışı ortak bir paydada buluşmuştur. Jön Türk Devrimi, Türk dünyasında Pantürkizmin kurumsallaşmasına ve Azerbaycan Türkü aydınların Osmanlı İmparatorluğu'ndaki ideologlarla iş birliği içinde bu ideolojiyi Transkafkasya'ya taşımasına imkân tanımıştır. Bu çalışma, 1905-1911 yılları arasındaki devrimsel süreçlerin Azerbaycan Türklerinin siyasal ve ideolojik dönüşümündeki kritik rolünü ortaya koymaktadır. Bu dönemde yaşananlar, Azerbaycan Türklerinin hem kendi iç dinamiklerini hem de bölgesel ve küresel siyasetle etkileşimlerini anlamak adına önemli bir referans noktası sunmaktadır.
Between 1905 and 1911, the Russian, Iranian, and Young Turk revolutions not only reshaped the internal dynamics of the respective nation-states but also profoundly transformed the ideological orientations and political mobilisation processes of the populations inhabiting the peripheral regions of multiethnic empires. Azerbaijani Turks, who lived under both Russian and Iranian autocracies, redefined their processes of modernisation and political awareness under the influence of these revolutions. During this period, a notable shift occurred toward various ideological currents, including socialism, Pan-Islamism, Pan-Turkism, and nationalist movements advocating for independence. The 1905 Russian Revolution laid the groundwork for the spread of concepts such as national socialism and social democracy, triggering new political debates among the Azerbaijani intelligentsia. The Iranian Constitutional Revolution, particularly with the resistance centred in Tabriz, brought Pan-Azerbaijani aspirations to the surface. In this context, constitutional demands and socialist struggles became intertwined among Azerbaijani Turks, converging in a shared pursuit of social transformation and political rights. The Young Turk Revolution facilitated the institutionalisation of Pan-Turkism across the Turkic world and enabled Azerbaijani intellectuals to collaborate with Ottoman ideologues, allowing this ideology to be transmitted into the Transcaucasian region. This study highlights the critical role of the revolutionary processes between 1905 and 1911 in the political and ideological transformation of the Azerbaijani Turks. The developments of this period offer a significant reference point for understanding not only the internal dynamics of the Azerbaijani Turks but also their interactions with regional and global political movements