Research Information System
XII. International Eurasian Educational Research Congress (EJER 2025), Ağrı, Turkey, 25 - 28 June 2025, pp.727-728, (Summary Text)
2017-2025 Yılları Arasında
Okullarda Yaşanmış Yazılı ve Görsel Basına Yansıyan Fen Laboratuvar Kazaları
Fatma Şener, Güler Akis , Atilla Ayaz Ünsal, Cemil Aydoğdu
Hacettepe
Üniversitesi Hacettepe Üniversitesi Hacettepe Üniversitesi Hacettepe Üniversitesi
Problem Durumu
Fen eğitimi, bireylerin bilimsel süreç becerilerini geliştirmeleri,
bilimsel bilgiye ulaşmaları ve elde ettikleri bilgileri günlük yaşamla
ilişkilendirebilmeleri açısından önemli bir öğrenme alanı olarak
değerlendirilmektedir. Yapılandırmacı öğrenme anlayışı temelinde geliştirilen
öğretim programlarında, öğrencilerin öğrenme sürecine aktif katılımı ve
deneysel etkinliklerde doğrudan yer almaları teşvik edilmekte; bu doğrultuda
laboratuvar çalışmaları ön plana çıkmaktadır (Hofstein & Lunetta, 2004). Ancak,
gerekli güvenlik önlemleri alınmadığında laboratuvar ortamları çeşitli
fiziksel, kimyasal ve biyolojik riskler barındırabilmektedir (Bayraktar, Erten,
ve Aydoğdu, 2006). Bu bağlamda, fen laboratuvarlarında güvenli çalışma
koşullarının oluşturulması, laboratuvar kullanımına ilişkin teknik bilgi ve
becerilerin kazandırılması ile güvenlik kültürünün öğrencilere benimsetilmesi,
çağdaş fen öğretiminin temel bileşenlerinden biri hâline gelmiştir.
2013 yılında yürürlüğe giren eğitim programıyla birlikte, yapılandırmacı
yaklaşımı temel alan ve araştırma-sorgulamaya dayalı öğrenme anlayışını
benimseyen öğretim uygulamalarına geçilmiş ve 2017 itibariyle de programda STEM
uygulamalarına ağırlık verilmiştir. Bu çerçevede, öğrencilerin öğrenme
sürecinde aktif roller üstlenmeleri ve deneyim yoluyla bilgi edinmelerini
destekleyen laboratuvar etkinliklerinin eğitim ortamlarında daha fazla yer
bulduğu gözlemlenmektedir. Ancak, laboratuvar uygulamaları sırasında uygun
kullanım tekniklerinin benimsenmemesi ve gerekli güvenlik önlemlerinin ihmal
edilmesi durumunda çeşitli kazaların meydana gelmesi kaçınılmaz hale gelmekte;
bu kazalar, kimi durumlarda geri dönüşü olmayan ciddi sağlık sorunlarına veya
hayati tehlikelere yol açabilmektedir. Bu sebeple laboratuvar güvenliği ve
kullanım tekniği konusunda öğrenci ve öğretmenlerin yeterli bilgiye sahip
olması gerekmektedir (Aydoğdu ve Şener, 2016).
Laboratuvar güvenliği; laboratuvar çalışmaları sırasında öğretmen, öğrenci
ve okul ortamını etkileyebilecek olası tehlikelere karşı önleyici tedbirlerin
alınmasını, ortaya çıkabilecek aksaklıkların önceden belirlenmesini,
laboratuvar ortamının düzenli ve güvenli bir şekilde yapılandırılmasını ve
karşılaşılan problemlere bilimsel yaklaşımlarla çözüm üretilmesini içeren
kapsamlı bir süreçtir (Aydoğdu ve Şener, 2016; Bayraktar, Erten ve Aydoğdu,
2006; Canel, 1995).
Laboratuvar kullanım tekniği ise; laboratuvar ortamında gerçekleştirilen
deneysel ve bilimsel etkinliklerde öğrenci, öğretmen, araç-gereç ve okul
güvenliğinin sağlanmasına yönelik uygulamaları kapsayan bir süreçtir. Bu
süreçte, kullanılan malzemelerin teknik özellikleri ve doğru kullanım
yöntemleri hakkında bilgi sahibi olunması, kimyasal maddelerin özelliklerinin
ve bu maddelerle çalışma prensiplerinin iyi bilinmesi büyük önem taşımaktadır.
Ayrıca, beklenmedik durumlarla karşılaşıldığında öğretmen ve öğrencilerin nasıl
bir yaklaşım sergilemeleri gerektiğine dair bilinç kazandırılması ve
karşılaşılabilecek sorunların bilimsel yöntemlerle ele alınması da bu sürecin
ayrılmaz bir parçasıdır (Aydoğdu ve Candan, 2012).
Alanyazına bakıldığında, yapılan araştırmaların büyük ölçüde laboratuvar
kullanımında karşılaşılan zorluklar, laboratuvar uygulamalarının
yetersizliğinin nedenleri, öğretmen ve öğretmen adaylarının laboratuvar
kullanımına ilişkin yeterlik düzeyleri, laboratuvarların fiziksel koşulları,
laboratuvar güvenliği ve kullanım teknikleri gibi konulara odaklandığı
görülmektedir. Bu bağlamda, okullarda yaşanmış fen kazalarına ilişkin yeterli
sayıda çalışmaya rastlanılmadığından farkındalık oluşturmak adına bu araştırmaya
gerek duyulmuştur (Şener, 2018; Tekbıyık & Tepe, 2017). Bu çalışma,
2017-2025 yılları arasında okullarda yaşanmış yazılı ve görsel basına yansıyan
fen laboratuvar kazalarının neler olduğunun incelenmesi amacıyla yapılmıştır.
Çalışma sadece 2017 – 2025 yılları arasında Türkiye’deki okullarda yaşanan
yazılı ve görsel basına yansıyan laboratuvar kazaları ile sınırlı tutulmuştur.
Laboratuvarda, sınıfta okulda ve okul bahçesinde yaşanan kazalar incelenmiştir.
Verilerin toplanmasında erişe bilinen gazete haberleri incelenmiş ve Google
arama motorundan “okulda patlama”, “okulda zehirlenme”, “deney sırasında
patlama”, “deney sırasında zehirlenme”, “okullardaki kazalar”, “laboratuvarda
patlama”, “laboratuvar kazası” anahtar kelimeleriyle yazılı ve görsel basına
yansıyan kaza haberleri sorgulanmıştır.
Araştırma Problemi
2017 – 2025 yılları arasında okullarda yaşanmış yazılı ve görsel basına
yansıyan fen laboratuvar kazaları nelerdir?
Alt Problemler
Araştırma Yöntemi
Bu çalışmada, araştırma deseni olarak literatür taraması benimsenmiş ve
nitel araştırma yöntemi kullanılmıştır. Nitel araştırmalar, bireylerin algı ve
deneyimlerini doğal ortamlarında anlamaya yönelik; gözlem, görüşme ve doküman
analizi gibi nitel veri toplama tekniklerinin kullanıldığı, olguların bütüncül
ve derinlemesine incelendiği araştırma türleridir (Yıldırım & Şimşek,
2013). Bu doğrultuda yürütülen bu çalışmada, veri toplama aracı olarak doküman
analizi yöntemi tercih edilmiştir. Online gazete arşivleri taranmış ve
internetten arama motorunda “okulda patlama”, “okulda zehirlenme”, “deney
sırasında patlama”, “deney sırasında zehirlenme”, “okullardaki kazalar”,
“laboratuvarda patlama”, “laboratuvar kazası” anahtar kelimeleriyle yazılı ve
görsel ulusal basına yansıyan kaza haberleri sorgulanmıştır. Kaza haberleri
kaynak gösterilen internet sitesinden, olduğu gibi alınmış ve incelenmiştir.
Toplamda 32 kaza haberine erişilmiştir. Laboratuvar ortamında, sınıfta, okulda
ve okul bahçesinde gerçekleşen bu 32 kaza haberi tek tek incelendiğinde ise;
ilkokul, ortaokul, lise ve üniversite düzeyini etkileyen toplamda 37 kaza
vakasına ulaşılmıştır.
Bu çalışmada veri analiz sürecinde içerik analizi yöntemi kullanılmış;
gerekli görülen durumlarda, elde edilen verilerden doğrudan alıntılar yapılarak
betimsel analiz tekniğinden de yararlanılmıştır. İçerik analizi, belirli
kurallar çerçevesinde verilerin sistematik olarak incelenmesini, metinlerde
geçen ifadelerin daha küçük anlam birimlerine ayrılarak kodlanmasını ve bu
kodların temalar altında gruplanması yoluyla verilerin özetlenmesini amaçlayan
bir analiz tekniğidir (Büyüköztürk, 2011). Kaza haberleri kronolojik sıraya
göre tek tek incelenmiş ve değerlendirilmiştir. Araştırmacı, veri toplama ve
analiz sürecinde aktif bir rol üstlenmiş; verilerin anlamlandırılması sürecinde
yorumlayıcı araştırmacı rolü benimsemiştir.
İki araştırmacı, yaşanmış kazalara ilişkin temaları birbirinden bağımsız
olarak oluşturmuş ve daha sonra bu temalar üzerinde puanlayıcılar arası
güvenirlik analizi gerçekleştirilmiştir. Bu analizde, güvenirlik düzeyi;
Güvenirlik = ((Görüş Birliği) / (Görüş Birliği + Görüş Ayrılığı))x100 formülü
esas alınarak hesaplanmıştır (Miles & Huberman, 1994). Bu formüle göre
güvenirliğin .80 ve üzerinde çıkması çalışmanın güvenilir olduğunu
göstermektedir. İki araştırmacının oluşturduğu temalar arasında hesaplanan güvenirlik
katsayısı bu çalışma için .92 olarak bulunmuştur. Yıldırım ve Şimşek’in (2013)
belirttiği üzere, .70’in üzerindeki güvenirlik katsayıları kabul edilebilir
düzeyde olduğundan, elde edilen bu sonucun temalar arasında yüksek düzeyde bir
tutarlılığı yansıttığı ifade edilebilir.
Beklenen/Geçici Sonuç
Okullarda yaşanan kazalar ve bu kazaların dağılımları incelendiğinde;
yaşanan kazaların; zehirli gaz çıkışı, kimyasal buhar, deney tüpü patlaması,
cıva zehirlenmesi, uçucu kimyasallar ve cam malzemenin kırılması, yanık,
patlama, yangın, ispirto patlaması, klor gazı zehirlenmesi, asit kaynaklı
yakıcı maddeler, basınçlı gaz patlaması, sodyum metali patlaması gibi kazaların
yaşandığı sonucuna ulaşılmıştır.
2017–2025 yılları arasında yazılı ve görsel basına yansıyan 32 fen
laboratuvar kazasının incelenmesi sonucunda laboratuvar kazalarının nedenleri
olarak; öğretmenden kaynaklı, öğrenciden kaynaklı, laboratuvar ortamından
kaynaklı, kullanılan malzemeden kaynaklı, deneyden kaynaklı ve bilgi ve beceri
eksikliğinden kaynaklı sıkıntılar olabileceği sonucuna ulaşılmıştır.
Okullarda yaşanan 32 kaza haberi analiz edildiğinde ilkokul, ortaokul, lise
ve üniversite düzeyini etkileyen toplamda 37 kaza vakasına rastlanmıştır.
bulgular incelendiğinde, eğitim kademelerine göre okullarda yaşanan kaza
vakalarının %16’ sı üniversite düzeyinde, %16’ sı lise düzeyinde, %19’ u
ilkokul ve %49’ u ise ortaokul düzeyinde gerçekleştiği görülmektedir. İlkokul
ve ortaokul düzeyinde gerçekleşen kazalar; yaşanmış tüm kazaların %68’ ini
oluşturmaktadır. Kazaların analizine devam edilmektedir.