Örnek Üretme Yaklaşımı ile Ortaokul Öğrencilerinin İstatistiksel Okuryazarlık Düzeylerinin Belirlenmesi

Creative Commons License

KALKAN B. N., Kaya y. S.

Ege Eğitim Dergisi, cilt.27, sa.1, ss.17-37, 2026 (TRDizin)

Özet

Bu araştırma, ortaokul öğrencilerinin istatistiksel okuryazarlık düzeylerini kendi ürettikleri örnekler bağlamında incelemeyi amaçlamaktadır. Tarama modelinde yürütülen çalışma, Ankara’daki bir devlet ortaokulunda öğrenim gören 8. sınıf öğrencileriyle gerçekleştirilmiştir. Veriler, araştırmacı tarafından geliştirilen İstatistiksel Okuryazarlık Envanteri (N=183), Örnek Üretme Temelli İstatistiksel Okuryazarlık Envanteri (N=80) ve klinik mülakatlar (N=6) aracılığıyla toplanmış; Rasch Ölçüm Modeli ve içerik analiziyle çözümlenmiştir. Bulgular, her iki envantere katılan ortak katılımcıların (N=72) karşılaştırmalı analizlerinde öğrencilerin istatistiksel okuryazarlık düzeylerinin Watson’un modeline göre ilk üç düzeyde toplandığını göstermiştir. Örnek üretme gerektiren görevlerde zorlanan öğrencilerin, istatistiği matematiksel bir yapı olarak kavramakta güçlük çektikleri ve veri temelli çıkarımlar yerine öznel yargılar kullandıkları, tanıdık bağlamların analitik düşünmeyi engelleyebildiği belirlenmiştir. Örnek üretmenin öğrencilerin düzeylerini ayırt etmede etkili olduğu, ayrıca kavramsal anlamayı derinleştirme potansiyeli taşıdığı görülmüştür. Araştırma, örnek üretme etkinliklerinin öğrencileri bilişsel olarak daha fazla etkinleştirdiğini ve istatistiksel okuryazarlığın bağlamsal ve eleştirel boyutlarının öğretim programlarında daha güçlü biçimde vurgulanması gerektiğini ortaya koymaktadır.
This research investigates middle school students’ statistical literacy levels through self-generated examples. Conducted as a survey with 8th graders in Ankara, data were collected via a researcher-developed Statistical Literacy Inventory (N=183), an Example-Generation-Based Inventory (N=80), and clinical interviews (N=6). Analyses utilized the Rasch Measurement Model and content analysis. Comparative results for common participants (N=72) showed that literacy levels clustered within the first three stages of Watson’s model. Students struggling with example-generation tasks failed to perceive statistics as a mathematical structure, preferring subjective judgments over data-based inferences, while familiar contexts occasionally hindered analytical thinking. The example-generation approach proved effective in differentiating learner levels and deepening conceptual understanding. Ultimately, the study demonstrates that these activities enhance cognitive activation, necessitating a stronger curricular emphasis on the contextual and critical dimensions of statistical literacy.