Şair ve Hami: Hayalî Bey ve Pargalı İbrahim Paşa
Türkbilig, cilt.2026, sa.52, ss.1-15, 2026 (Scopus, TRDizin)
- Yayın Türü: Makale / Tam Makale
- Cilt numarası: 2026 Sayı: 52
- Basım Tarihi: 2026
- Doi Numarası: 10.59257/turkbilig.1856418
- Dergi Adı: Türkbilig
- Derginin Tarandığı İndeksler: Scopus, Linguistic Bibliography, MLA - Modern Language Association Database, TR DİZİN (ULAKBİM), MLA International Bibliography
- Sayfa Sayıları: ss.1-15
- Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
- Hacettepe Üniversitesi Adresli: Evet
Özet
XVI. yüzyılın Baki ile birlikte “sultanu’ş-şuara”larından biri olan Hayalî Bey, Kalenderî tasavvuf neşvesinden beslenen lirik şiirlerinin yanında, devrinin “makbul” ve “maktul” sadrazamı Pargalı İbrahim Paşa ile olan yakın dostluğuyla da dikkati çeken bir şairdir. O, Dîvân’ındaki kasidelerin çoğunu devrin padişahı Kanuni Sultan Süleyman için yazmakla birlikte, bu yakınlık alışılagelmiş bir hamilik ilişkisinin ötesine geçmez. İbrahim Paşa ile olan arkadaşlığının ardında ise sunulan kaside sayısının çok ötesine giden bir hikâye saklıdır. Sanata ve sanatkâra düşkünlüğüyle tanınan, aynı zamanda şiir de yazan İbrahim Paşa, on üç yıla yakın süren sadrazamlığı döneminde Atmeydanı’ndaki sarayını sanat erbabının bir sığınağı hâline getirmiş; Hayalî’nin yanı sıra Hayretî, Zati, Deli Birader/Gazali, Nihalî ve Yahya Bey başta olmak üzere birçok şair ve bilgini himayesi altına almıştır. Bunlar içinde Paşa’nın en çok saygı duyduğu şair ise tartışmasız Hayalî olmuştur. O, Paşa için iki kaside ve Paşa’nın katledilmesinin ardından yazılan tek şiir olan bir mersiye kaleme almış; hamileri İskender Paşa ve İbrahim Paşa’nın hayatlarının trajik bir şekilde sonlanması üzerine, ömrünün kalan yirmi iki yılında bu makama gelenlerin hiçbirine bir methiye yazmamıştır. Makalede, bazı araştırmalarda kısaca temas edilen bu dostluk üzerinde durularak bu arkadaşlığın Hayalî’nin şiirlerine yansıyan boyutu değerlendirilmeye çalışılmıştır.
Hayali Bey, one of the "sultans of poets" of the XVIth century alongside Baki, is a poet who, in addition to his lyrical poems nourished by the Kalenderi tradition of sufism, is also notable for his close friendship with Ibrahim Pasha of Parga, the "respected" and "executed" Grand Vizier of his time. Although he wrote most of the qasidas in his Divan for the reigning Sultan Suleiman the Magnificent, this closeness does not go beyond a customary patronage relationship. However, behind his friendship with Ibrahim Pasha lies a story that goes far beyond the number of qasidas presented. Ibrahim Pasha, known for his fondness for art and artists and who also wrote poetry, transformed his palace in Atmeydanı into a refuge for artists during his nearly thirteen-year tenure as Grand Vizier; he patronized many poets and scholars, including Hayali, Hayreti, Zati, Deli Birader/Gazali, Nihali, and Yahya Bey. Among these, the poet the Pasha respected most was undoubtedly Hayali. He wrote two qasidas for the Pasha and an elegy (mersiye), the only poem wricen after the Pasha's assassination; and following the tragic deaths of his patrons, Iskender Pasha and Ibrahim Pasha, he did not write a praise poem for any of those who succeeded him in that position during the remaining twenty-two years of his life. In this article, we will focus on this friendship, which has been briefly mentioned in some studies, and acempt to evaluate the aspect of this friendship that is reflected in Hayali's poems.