On the Threshold of Privacy and Publicness: The Changing Face of Dead-End-Streets in Fatih, Istanbul


Creative Commons License

LALE B., koca d.

PLANARCH - Design and planning research (Online), vol.10, no.2, pp.274-284, 2026 (TRDizin)

Abstract

Interior space establishes a dynamic connection not only with the structure it is part of but also with the surrounding environment. This bond is shaped by form, as well as by the social meaning the user establishes with the environment. Dead-end-streets in the historical peninsula of Istanbul were historically household-specific areas that provided privacy and functioned as an extension of the living room. This intense relationship has undergone a rupture through changes in meaning and form with modern urbanization. This study examines the transformation of dead-end-streets in the Fatih district across two axes. Firstly, the current situation in dead-end-streests surrounded by residences was investigated by holding the "residential area component" constant. Secondly, the street use related to the interior space in mixed-use/commercial dead-end-streets was analyzed by holding the "active street use component" constant. Findings, supported by archival documents and field studies, indicate that the number of dead-end-streets connected to residential use today is limited, and the interior space functions more introverted. Conversely, the only areas where dead-end-streets are actively utilized are the commercial ones, serving as an outward extension of the businesses. Therefore, in contrast to the harsh rupture in the residential axis, the tradition of the dead-end-street functioning in relation to the interior space has been re-established as a functional extension in commercial areas, thereby allowing dead-end-streets to persist.
İç mekân, yapının kendisi ve ilişkili olduğu çevre ile biçimin yanı sıra, kullanıcının çevre ile kurduğu sosyal anlam doğrultusunda şekillenen bir bağa sahiptir. Geleneksel İslam kent biçimlenişinde çıkmaz sokaklar, konut iç mekânıyla kurdukları etkileşim, mahremiyet ve sosyokültürel boyutlarıyla mimarlık, iç mimarlık ve kent araştırmaları ara kesitinde değerlendirilmektedir. İstanbul’un tarihi yarımadasındaki çıkmaz sokaklar, geçmişte hane halkına has, sokağın salonun bir parçası olduğu, gündelik hayatın şekillendiği alanlar olmuşlardır. Ancak bu yoğun ilişki, modern kentleşme ile anlam ve biçim değişimine uğrayarak bir kırılma yaşamıştır. Bu çalışma, Fatih ilçesindeki çıkmaz sokakların değişimini iki eksende incelemiştir: Öncelikle, geçmişteki "konut alanı olma" bileşeni sabit tutularak, konutlarla çevrili çıkmazlardaki güncel durum irdelenmiştir. Ardından, "aktif sokak kullanımı" bileşeni sabit tutularak, karma/ticari işlevli çıkmazlardaki iç mekân ile ilişkili sokak kullanımı incelenmiştir. Arşiv belgeleri, saha çalışmaları ve haritalama sistemleriyle desteklenen bulgular, günümüzde sınırlı sayıda olan konutla ilişkili çıkmazların eskisi gibi konutla aktif etkileşimde olmadığını, buna karşın, çıkmaz sokakların aktif kullanımda olduğu alanların, işletmelerin kullanımında olan belirli karma/ticari çıkmazlar olduğunu göstermiştir. Bu doğrultuda çalışma, konut aksındaki sert kopuşun aksine, çıkmaz sokakların iç mekân ile ilişkili işleme geleneğini, ticari alanlarda yeniden kurduğunu ve varlığını sürdürdüğünü ortaya koymaktadır.