Syntactic and Functional Analysis of the Uzbek agar (if) conjunction


Tuğlacı G.

IX. Uluslararası Türk Dili Kurultayı Bilge Tonyukuk Anısına, Ankara, Turkey, 26 - 30 September 2021, vol.2, pp.1851-1863

  • Publication Type: Conference Paper / Full Text
  • Volume: 2
  • City: Ankara
  • Country: Turkey
  • Page Numbers: pp.1851-1863
  • Hacettepe University Affiliated: No

Abstract

The aim of this study is to examine the role of the Uzbek agar (if) conjunction in different sentence types from a syntactic and functional perspective. There is no independent marker of Turkish origin at the beginning of the sentence that marks the condition. In Uzbek, the conditional meaning can be marked with inflectional elements such as {-ganda}, {-ar ekan} as well as the {-sa} morpheme. Agar can be used in all sentence types containing this meaning, mostly as a intensifier of the conditional meaning. Although it is usually at the beginning of the non-finite sentence, it can also occur in different positions. With its this usage and function, agar is a lexical copy in Uzbek. Since such sentences are Turkish type, removing agar from the sentence, as a condition intensifier, does not cause any loss or change in the sense. However, the situation of agar particle draws attention especially in oath sentences. Such sentences require addressing the subject in terms of language contacts. Because the Uzbek oath sentences formed with agar, coincide with the form of the Persian oath sentences. In such sentences, it is seen that a non-Turkish type of sentence structure is copied from Persian with its syntactic and functional features in relation to the agar conjunction. It has also been found in the literary texts, that the condition is directly marked with agar. Such sentence structures are the copies of Persian sentence structures that appear in Uzbek through literal translation. This study deals with the sentence types formed with the agar conjunction, its functional and syntactic features and the role of language relations in the sentence types. The material of the study consists of Uzbek novels chosen from different authors and years.

Bu çalışmanın amacı Özbekçe agar (eğer) bağlacının farklı cümle tiplerindeki rolünü söz dizimsel ve işlevsel açıdan incelemektir. Tek başına şartı işaretleyen Türkçe kökenli cümle başı bağımsız işaretleyici bulunmamaktadır. Özbekçede şart yapıları tek şekilli {-sa} biçim biriminin yanı sıra {-ganda}, {-ar ekan} gibi çekim unsurlarıyla da kurulabilir. Agar bağlacı çoğunlukla şart anlamının pekiştiricisi olarak bu anlamı içeren tüm cümle tiplerinde kullanılabilir. Genellikle öncül bitimsiz cümlenin başında yer almakla birlikte farklı cümle içi konumlarda da ortaya çıkabilir. Bu kullanım ve işleviyle agar, Özbekçede sözlüksel bir kopya olarak yer almaktadır. Bu tür cümleler Türkçe tipi olduğu için şart pekiştiricisi olarak agar’in cümleden çıkarılması anlamda kaybolma ya da değişikliğe sebep olmaz. Ancak agar bağlacının özellikle yemin cümlelerindeki durumu dikkat çekmektedir. Bu tip cümleler konuyu dil ilişkileri açısından ele almayı gerektirir. Çünkü agar ile kurulan Özbekçe yemin cümleleri, Farsça yemin cümlelerinin kuruluşuyla örtüşmektedir. Bu tür cümlelerde Türkçe tipi olmayan bir cümle yapısının agar bağlacıyla ilişkili olarak Farsçadan söz dizimsel ve işlevsel özellikleriyle birlikte kopyalandığı görülmektedir. Ayrıca edebî yazında ve nadiren şartın doğrudan agar ile işaretlendiği tespit edilmiştir. Bu tip kuruluşlar, Farsça cümle yapılarının çeviri yoluyla Özbekçede ortaya çıkan görünümleridir. Bu çalışma, agar bağlacı ile kurulan cümle tiplerini, bu bağlacın işlevsel, söz dizimsel özelliklerini ve dil ilişkilerinin yapılan tespitlerdeki rolünü ele alır. Çalışmanın korpusunu farklı yazar ve yıllardan seçilen Özbekçe romanlar oluşturmaktadır.