Saygılı ve Etik Zihin Özellikleri Açısından Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim programları ve Öğrenci Düzeylerinin İncelenmesi
Tez Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Hacettepe Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Eğitim Bilimleri A.B.D., Türkiye
Tez Danışmanı: Prof. Dr. Nuray Senemoğlu
Tezin Onay Tarihi: 2015
Tezin Dili: Türkçe
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:
Bu araştırmanın amacı, Saygılı ve Etik Zihin özellikleri açısından Sosyal Bilgiler programları ve öğrencilerin düzeylerini ortaya koymaktır. Araştırmanın çalışma grubunu; Ankara ilinde bulunan üç farklı başarı düzeyindeki okulun 267 öğrencisi ve 14 farklı okulun 23 öğretmeni oluşturmuştur. Üç farklı başarı düzeyinde okulda gözlemler yapılmıştır. Farklı başarı düzeyindeki 1 okulda 23 öğretmen ve üç okulda 30 öğrenci ile görüşmeler yapılmıştır. Araştırmada Sosyal Bilgiler dersi öğretim programlarında Saygılı ve Etik Zihin özelliklerini kapsama düzeyini belirlemek üzere doküman analizi formu kullanılarak frekans ve yüzde değerler hesaplanmıştır. Öğrencilerin Saygılı ve Etik Zihin düzeyleri ile kazanma ortamlarını belirlemek üzere hazırlanan senaryolar içerik analizine tabi tutulmuştur. Saygılı ve Etik zihin özelliklerinin cinsiyete göre farklılık gösterip göstermediğini belirlemek üzere bağımsız örneklemler için t-testi yapılmıştır. Yedinci sınıf Sosyal Bilgiler dersi eğitim durumlarında kazandırılmaya çalışılan Saygılı ve Etik Zihin özelliklerini belirlemek üzere gözlem formu kullanılarak frekans ve yüzde değerleri hesaplanmıştır. Saygılı ve Etik Zihin özellikleri ile Sosyal Bilgiler ders başarısı arasındaki ilişkiyi belirlemek üzere uygulanan başarı testi Spearman Sıra Farkları Korelasyon Katsayısı ile hesaplanmıştır. Anne babaların eğitim düzeyleri ile öğrencilerin Saygılı ve Etik zihin özellikleri arasında anlamlı bir fark olup olmadığını belirlemek üzere tek yönlü varyans analizi yapılmıştır. Öğretmenlerin görüşlerini belirlemek üzere hazırlanan görüşme formları içerik analizine tabi tutulurken, öğrencilerin Saygılı ve Etik Zihin ile ilgili görüşlerini belirlemek üzere hazırlanan görüşme formları ortalama puanlar üzerinden karşılaştırılmıştır. Başarı testi dışındaki veri toplama araçları; Saygılı zihin göstergesi olan sekiz, etik zihin göstergesi olan beş ölçüte dayalı olarak araştırmacı tarafından geliştirilmiştir. Doküman analizi, gözlem, görüşme formları nitel verilerin toplanmasında; senaryolar ve başarı testi nicel verilerin toplanmasında kullanılmıştır. Elde edilen bulgular; Sosyal Bilgiler öğretim programlarında Saygılı Zihin özelliklerinden "farklılıklara saygı ve empati" en fazla yer verilen; "affetme/yansıtıcı düşünme", "güven verme" ve "gözler üstünde olmadığında saygı gösterme"nin en az yer verilen özellikler olduğunu ortaya koymuştur. Sosyal Bilgiler öğretim programlarında Etik Zihin özelliklerinden "sorumluluklarını yerine getirme ve toplum için çalışma" en fazla yer verilen; en az yer verilen özelliklerin "diğerlerine yardım", "diğerlerini uyarma" ve "dürüst olma/açıklık" olduğu görülmüştür. Saygılı zihin özelliklerinden öğrencilerin tümünün en yüksek düzeyde sahip olduğu özellik, "haklı eleştirilerde bulunma"dır. Üst ve orta başarı düzeyindeki öğrencilerin en az sahip oldukları özellik ise "güven verme"dir. Alt başarı düzeyindeki öğrencilerin en az sahip olduğu özellik ise "diğerlerine saygı"dır. Etik zihin özelliklerinden öğrencilerin tümünün en yüksek düzeyde sahip olduğu özellik, "toplum için çalışma"dır. Öğrencilerin en düşük sahip olduğu etik özellik ise "sorumluluklarını yerine getirme"dir. Saygılı Zihin senaryolarında öğrencilerin "gözler üstünde olmadığında saygı gösterme", "affetme/yansıtıcı düşünme" ve "empati" özellikleri açısından kız öğrencilerin erkek öğrencilerden daha yüksek düzeyde sahip oldukları belirlenmiştir. Etik Zihin senaryolarında öğrencilerin "dürüst olma/açıklık" özellikleri açısından kız öğrencilerin erkek öğrencilerden daha yüksek düzeyde sahip oldukları belirlenmiştir. Senaryo sonuçlarına göre; öğrencilerin "haklı eleştirilerde bulunma"yı en çok ailelerinden kazandıkları; diğer Saygılı Zihin özelliklerini ise kendi kendilerine kazandıkları görülmüştür. Senaryo sonuçlarına göre; öğrencilerin "toplum için çalışma"yı en çok ailelerinden kazandıkları, diğer Etik Zihin özellikleri ise kendi kendilerine kazandıkları ortaya çıkmıştır. Öğrencilerin Saygılı ve Etik zihin alan özelliklerine sahip olma düzeyi ile Sosyal Bilgiler dersi başarısı arasında anlamlı düzeyde bir ilişki gözlenmiştir. Anne öğrenim durumlarına göre; Saygılı Zihin özelliklerinden "güven verme" ile ilgili senaryolarda ilköğretim ve altında öğrenim durumuna sahip annelerin çocuklarının ortaöğretim mezunu annelerin çocukları lehine olduğu, "empati" ile ilgili senaryolarda ise üniversite ve üstünde mezuniyet derecesine sahip annelerin ortaöğretim ve ilköğretim ve altında öğrenim görmüş annelerden lehine olduğu ortaya çıkmıştır. Anne öğrenim durumlarına göre; Etik Zihin özelliklerinden "dürüst olma/açıklık" ve "toplum için çalışma" ile ilgili senaryolarda ilköğretim ve altında öğrenim görmüş annelerin çocuklarının ortaöğretim mezunu annelerin çocukları lehine olduğu ortaya çıkmıştır. Baba öğrenim durumlarına göre; Saygılı Zihin özelliklerinden "saygıyı hak edeni ayırt etme" ile ilgili senaryolarda üniversite ve üstü dereceye sahip babaların çocuklarının ortaöğretim mezunu babaların çocukları lehine olduğu ortaya çıkmıştır. Etik Zihin özellikleri ile ilgili senaryo sonuçlarında baba eğitim durumlarına göre anlamlı bir farklılık gözlenmemiştir. Eğitim durumlarının gözlenmesi sırasında; üst başarı düzeyindeki okulda Saygılı Zihin özelliklerinden en fazla "farklılıklara saygı"; orta ve alt başarı düzeyindeki okulda en fazla "diğerlerine saygı" özelliklerinin kazandırılmaya çalışıldığı ortaya çıkmıştır. Eğitim durumlarının gözlenmesi sırasında; üst ve orta başarı düzeyindeki okulda Etik Zihin özelliklerinden en fazla "sorumluluklarını yerine getirme" ve alt başarı düzeyindeki okulda en fazla "diğerlerini uyarma" özelliklerinin kazandırılmaya çalışıldığı ortaya çıkmıştır. Öğretmen görüşlerine göre yedinci sınıf Sosyal Bilgiler öğretim programlarında en fazla yer alan özellik "empati" ve "farklılıklara saygı"dır. Öğretmen görüşlerine göre; öğrencilerin en çok sahip olduğu olumlu Saygılı Zihin özelliğinin "haklı eleştirilerde bulunma", öğrencilerin en çok sahip olduğu olumsuz Saygılı Zihin özelliğinin "diğerlerine saygı" ve öğretmenlerin hakkında en az fikre sahip olduğu Saygılı Zihin özelliğinin ise "güven verme" olduğu ortaya çıkmıştır. Öğretmen görüşlerine göre; öğrencilerin en çok sahip olduğu olumlu Etik Zihin özelliğinin "diğerlerine yardım", öğrencilerin en çok sahip olduğu olumsuz Etik Zihin özelliğinin "dürüst olma/açıklık ve toplum için çalışma" ve öğretmenlerin hakkında en az fikre sahip olduğu Etik Zihin özelliğinin ise "toplum için çalışma ve diğerlerini uyarma" olduğu ortaya çıkmıştır. Öğretmenler, öğrencilerine saygı ve etik zihin alan özelliklerini eğitim durumlarında "örnek olma, yaparak yaşayarak öğrenme fırsatlarını sunma, karşılaşılan problemleri çözme ve ilgi, anlayış, karşılıklı güven oluşturma" gibi yolları kullanarak kazandırmaya çalıştıklarını belirtmişlerdir. Öğretmen görüşleri incelendiğinde Saygılı ve Etik zihin alan özelliklerinin gözlem ve davranış notu ile değerlendirildiği ortaya çıkmıştır. Saygılı ve Etik zihnin değerlendirilmesi konusunda; bazı öğretmenler bu özelliklerin ulusal düzeyde ölçülmesi gerektiğini belirtirken; bazı öğretmenler de nesnel olunamayacağı için bu özelliklerin ölçülmemesi gerektiğini belirtmişlerdir. Öğretmenlerin; meslektaşlarından Saygılı ve Etik Zihin özelliklerine sahip olmalarını, öğretmen adaylarından; mesleklerini sevmelerini, ailelerden çocuklarına iyi örnek olmalarını, rehberlik servislerinden; okul aile işbirliğini sağlamalarını, okul yönetiminden; öğretmenlerle tutarlı hareket etmelerini, Talim Terbiye Kurulu'ndan; Sosyal Bilgiler programını Saygılı ve Etik Özellikleri açısından zenginleştirerek yeniden düzenlemelerini, politikacılardan ve Milli Eğitim Bakanlığı'nın eğitime yansıyan ekonomik problemleri çözmelerini bekledikleri gözlenmiştir. Öğrencilerle yapılan görüşmeler sonunda öğrencilerin Saygılı Zihin özelliklerinden en fazla "güven verme"ye; en az da "gözler üstünde saygılı olma" özelliğine sahip oldukları ortaya çıkmıştır. Yapılan bu görüşmelerde öğrencilere göre toplumun en fazla sahip olması gereken özelliği "güven verme" iken; toplumumuzda en fazla eksikliği hissedilen Saygılı Zihin özelliğinin "farklılıklara saygı" olduğu ortaya çıkmıştır. Öğrenciler; "farklılıklara saygı, "diğerlerine saygı", "saygıyı hak edeni ayırt etme", "haklı eleştirilerde bulunma", "güven verme", "affetme/yansıtıcı düşünme" özelliklerini aileden kazandıklarını "gözler üstünde olmadığında saygı gösterme" özelliğini "kendi kendilerine" ve "empati"yi de okuldan kazandıklarını ortaya çıkmıştır. Öğrencilerle yapılan görüşmeler sonunda üst başarı düzeyindeki öğrencilerin Etik Zihin özelliklerinden en fazla "diğerlerine yardım"a, orta başarı düzeyindeki öğrencilerin "toplum için çalışma"ya ve alt başarı düzeyindeki öğrencilerin "diğerlerine yardım"a sahip oldukları ortaya çıkmıştır. Öğrencilerle yapılan görüşmeler sonunda üst başarı düzeyindeki öğrencilerin Etik Zihin özelliklerinden en az "diğerlerini uyarma", orta başarı düzeyindeki öğrencilerin "sorumluluklarını yerine getirme"ye ve alt başarı düzeyindeki öğrencilerin "dürüst olma/açıklık ve sorumluluklarını yerine getirme"ye sahip oldukları ortaya çıkmıştır. Yapılan görüşmelerde öğrencilere göre toplumun en fazla sahip olması gereken özelliği üst başarı düzeyindeki öğrencilere göre "dürüst olma/açıklık", orta başarı düzeyindeki öğrencilere göre "sorumluluklarını yerine getirme ve diğerlerini uyarma" ve alt başarı düzeyindeki öğrencilere göre "dürüst olma/açıklık ve diğerlerine yardım"dır. Toplumumuzda en fazla eksikliği hissedilen Etik Zihin özelliği ise üst ve orta başarı düzeyindeki öğrencilere göre "farklılıklara saygı" ve alt başarı düzeyindeki öğrencilere göre ise "diğerlerini uyarma"dır. Öğrencilerle yapılan görüşmelerde etik zihin özelliklerin tamamını aileden kazandıkları ortaya çıkmıştır. Öğretim programlarında Saygılı ve Etik zihin özelliklerinin tümü kapsanmalıdır ve birden fazla düzeyde derinleşerek yer almalıdır. Ayrıca ders dışında tüm çocuk kulüplerinin programlarında Saygılı ve Etik zihin özellikleri vurgulanmalıdır. Öğretme-öğrenme durumlarında gerek öğretmenler gerekse öğrencilerin çevresindeki diğer yetişkinler iyi rol-modeller olmalıdır. Anahtar sözcükler: Beş zihin alanı, saygılı zihin, etik zihin, sosyal bilgiler öğretim programları