Türkiye’nin kuzeybatisindaki aerosol kompozisyonunun zamansal değişimi
Tez Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Çevre Mühendisliği Bölümü, Türkiye
Tez Danışmanı: Gürdal Tuncel
Tezin Onay Tarihi: 2013
Tezin Dili: İngilizce
Desteklendiği Program: Öğretim Üyesi Yetiştirme Programı (ÖYP)
Özet:
Türkiye - Bulgaristan sınırına 5 km uzaklıkta konuşlandırılan kırsal bir istasyonda Nisan 2006 ve Mart 2008 zaman aralığında partikül madde örnekleri günlük olarak toplanmıştır. Örneklerin element içeriği Endüktif Eşleşmiş Plazma Kütle Spektrometresi (ICPMS), iyon içeriği İyon Kromotografi (IC) cihazı ve siyah karbon içeriği Atelometre cihazı ile analiz edilmiştir. Böylece Türkiye’nin kuzeybatısı ve Doğu Avrupa’daki partikül maddeyi temsil eden çok parametreli bir veri seti elde edilmiştir. Sülfat, NO3- ve NH4+ iyonlarının aritmetik ortalama derişimleri sırasıyla 5.8, 2.9 ve 2.0 µg m-3 iken toplam partikül madde derişimi 66 µg m-3 olarak bulunmuştur. En yüksek derişimler toprak kaynaklı kirleticilerde yaz mevsiminde, insan kaynaklı kirletilerin çoğunda ise kış mevsiminde ölçülmüşür. Yerel meteorolojik faktörlerden sadece yağmurun partikül madde derişimini etkilediği tesbit edilmiştir. Türkiyenin kuzeybatısına ulaşan hava kütlelerinin hakim yönü yazın kuzeybatı, kışın ise batı-kuzeybatı sektörüdür. Hava kütleleri geliş yönleri ve rüzgar hızlarına göre beş farklı kümeye ayrılmıştır. Çoğu kirletici derişimi kümeler arasında farklılık göstermiştir. Kümeleme analizinde suda çözünebilir K’un orman yangınları belirticisi olarak kullanılmasıyla, Ukrayna ve Rusya Federasyonundaki orman yangınlarının etkisi gösterilmiştir. Partikül maddeyi etkileyen kaynakları bulmak için EPA’nın PMF modeli kullanılmış ve beş kaynak ayrıştırılmıştır. Toprak emisyonları partikül kütlesinin %41’ini oluşturarak en büyük katkıya sahiptir. Katkısı ikinci sırada yer alan uzun mesafeli kirletici emisyonları partikül kütlesinin %26 lık bir kısmını oluşturmaktadır. Trafik emisyonları %16 lık bir katkı ile dikkat çekmektedir. Deniz emisyonları ve sabit kaynaklarda yakıt yanması kaynaklı emisyonlar ise partikül kütleye sırasıyla %9 ve %8 lik bir katkıda bulunmaktadır. PMF ile ayrıştırılan kaynakların kaynak bölgeleri kaynak etki fonksiyonu yöntemi (PSCF) ile belirlenmiştir.