TYPOLOGY AND ICONOGRAPHIC ELEMENTS OF WESTERN TURKİC STONE SCULPTURES: THE CASE OF JAYSAN CULTURAL SITE MATERIALS

LAKHAYEVA A.

Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, vol.8, no.17, pp.471-490, 2026 (TRDizin)

Abstract

In addition to the Bilge Qaghan, Kul Tigin, and Tonyukuk complexes in Mongolia from the Göktürk period, the Shivet Ulaan Complex is also regarded cult center of the Turkic Khaghanate period. These complexes, typically constructed for qaghans of the Ashina lineage, consist of a bark (memorial shrine) at the center, surrounded by inscribed stelae and sacrificial altars. Around the periphery, balbals representing defeated enemies and bust shaped stone statuesnsymbolizing the ruler were erected. These cult-ritual memorial sites, developed to commemorate the deceased, have been identified not only in Mongolia but also across the Altai, Tien Shan, and Zhetisu regions. This study examines the typological and iconographic features of stone sculptures from the Western Turkic period in southern Kazakhstan. The research is based on findings from Western Turkic cult sites in the Tien Shan, Zhetisu, and Chu regions. The study identifies key iconographic elements including vessels, braided hairstyles, weapons, belts, ornaments, and headdresses presents their regional distribution, and evaluates their connections with similar examples in Mongolia. Within this framework, the findings from the framework the Jaysan cult site serve as a significant resource for art history and pre-Islamic Turkic cultural history studies in both Kazakhstan and Türkiye. A qualitative research methodology was employed, through which archaeological, historical, and etnographic data were comparatively analyzed.
Göktürk dönemine ait Moğolistan’daki Bilge Kağan, Kültigin ve Tonyukuk Komplekslerinin yanı sıra, Şivet Ulan Kompleksi de Göktürk dönemine ait önemli bir kült kompleksi olarak görülmektedir. Bu tür kompleksler, merkezinde bir bark ve çevresinde yazılı stel anıtları ve sunak alanları içerecek şekilde düzenlenmiş olup, genellikle Aşina soyuna mensup kağanlar için inşa edilmiştir. Komplekslerin çevresine, kağanların yaşamları boyunca öldürdükleri düşmanları temsil eden balballar ve hükümdarı simgeleyen büst biçimli taş heykeller dikilmiştir. Göktürk döneminde, ölenleri anmak amacıyla geliştirilen bu kült-ritüel hatıra alanları, yalnızca Moğolistan’da değil, Altaylar, Tanrı Dağları ve Yedisu bölgelerinde de tespit edilmiştir. Bu çalışma, Güney Kazakistan’daki Batı Türk (Göktürk) dönemine ait taş heykellerin tipolojisi ve ikonografik özelliklerini ele almaktadır. Araştırma, Tanrı Dağları, Yedisu, Şu bölgelerinde yer alan Batı Göktürk dönemi kült alanlarından elde edilen bulgulara dayanmaktadır. Çalışmada, bölgede tespit edilen kaplar, örgülü saç stilleri, silahlar, kemerler, süs eşyaları ve başlık gibi temel ikonografik unsurlar belirlenerek, bunların bölgesel dağılımı ortaya konulmakta Moğolistan’daki benzer örneklerle olan bağlantıları değerlendirmektedir. Bu tür unsurlarla, Jaysan kült alanı bulguları gerek Kazakistan gerekse Türkiye’deki sanat tarihi ve İslamiyet Öncesi Türk Kültür tarihi çalışmalarına kaynak vazifesi görecek bulguları içerisinde barındırmaktadır. Çalışmada sosyal bilimler alanındaki nitel araştırma tekniği kullanılmıştır. Kaynak olarak ilgili döneme ait arkeolojik, tarihi ve etnografik bilgiler karşılıklı olarak değerlendirilmiştir.