Yapay Zekâ Destekli Sanat Pratiklerine Yönelik Çok Eksenli Analitik Model Önerisi
Kent Akademisi (Online), cilt.19, sa.5, ss.1-21, 2026 (TRDizin)
- Yayın Türü: Makale / Tam Makale
- Cilt numarası: 19 Sayı: 5
- Basım Tarihi: 2026
- Doi Numarası: 10.35674/kent.1872719
- Dergi Adı: Kent Akademisi (Online)
- Derginin Tarandığı İndeksler: Art Index, Central & Eastern European Academic Source (CEEAS), TR DİZİN (ULAKBİM), Academic Search Ultimate (EBSCO)
- Sayfa Sayıları: ss.1-21
- Hacettepe Üniversitesi Adresli: Evet
Özet
Bu çalışma, yapay zekâ destekli sanat pratiklerini yaratıcılık, yaratıcı özne ve sanatsal üretim süreçleri arasındaki ilişki üzerinden incelemektedir. Çalışmanın amacı, yapay zekâ ile üretilen sanat pratiklerini üretim sürecinin örgütlenişi, insan müdahalesinin düzeyi, yapay zekâ sisteminin üretim ve söylem içindeki konumu ile eserin kavramsal yönelimi üzerinden değerlendirmektir. Araştırma, nitel ve kavramsal bir yöntem izlemekte, seçilmiş örnekleri karşılaştırmalı bir analitik çerçeve içinde ele almaktadır. Bu kapsamda seçilen örnekler, üretim süreçlerine ilişkin teknik bilgiler, sanatçı beyanları ve eserlerin sunum biçimleri dikkate alınarak incelenmiş, her bir çalışma, belirlenen analitik ölçütler doğrultusunda çözümlenmiştir. Çalışmada, yapay zekânın sanatsal üretimde belirli işlevler üstlenen teknik bir ortak olarak kavranmasının daha açıklayıcı olduğu savunulmaktadır. Bu doğrultuda, yapay zekâ destekli sanatsal pratikleri çözümlemek amacıyla üç temel eksene dayanan çok eksenli bir analitik model önerilmektedir. Bu eksenler, üretim sürecinde insan müdahalesinin hangi aşamalarda ve ne ölçüde belirleyici olduğunu, yapay zekâ sisteminin üretim süreci ile söylemsel çerçeve içinde nasıl konumlandırıldığını ve eserin hangi kavramsal yönelim doğrultusunda şekillendiğini dikkate almaktadır. Seçilen örnekler bu üç eksen doğrultusunda karşılaştırmalı olarak analiz edilmiş, elde edilen bulgular temelinde benzer üretim mantıklarına sahip pratikler bir araya getirilerek sınıflandırılmıştır. Bu süreçte sınıflandırma, önceden belirlenmiş sabit kategorilerden türetilmek yerine, analiz sürecinde ortaya çıkan ortak özellikler doğrultusunda oluşturulmuştur. Bu model temelinde yapay zekâ destekli sanat pratikleri; veri ve insan müdahalesine dayalı üretken sanat pratikleri, insan–makine işlevsel ortaklığına dayalı robotik üretimler, yapay zekânın yaratıcı özne olarak temsil edildiği yaklaşımlar, algoritmik adalet ve etik odaklı üretimler ile müzik ve yaratıcı dil pratikleri olmak üzere beş ana üretim alanı içinde ele alınmaktadır. Çalışma, yapay zekâ destekli sanat alanının heterojen, geçişli ve çok katmanlı bir yapı sergilediğini; bu nedenle tek boyutlu sınıflandırmalarla kavranamayacağını ortaya koymaktadır.
This study examines AI-assisted art practices through the relationship between creativity, the creative subject, and artistic production processes. The aim of the study is to evaluate art practices produced with artificial intelligence in terms of the organization of the production process, the degree of human intervention, the position of the AI system within production and discourse, and the conceptual orientation of the artwork. The research adopts a qualitative and conceptual approach, analyzing selected cases within a comparative analytical framework. In this context, the selected examples are examined by considering technical aspects of their production processes, artist statements, and modes of presentation; each work is analyzed in line with the defined analytical criteria. The study argues that conceptualizing artificial intelligence as a technical collaborator performing specific functions in artistic production provides a more explanatory framework. Accordingly, a multi-axial analytical model based on three main axes is proposed in order to analyze AI-assisted artistic practices. These axes consider the stages and extent to which human intervention is determinative within the production process, how the AI system is positioned within both the production process and the discursive framework, and the conceptual orientation shaping the artwork. The selected examples are comparatively analyzed along these three axes; based on the findings, practices with similar production logics are grouped together and classified. In this process, the classification is not derived from predefined fixed categories but is instead constructed based on common characteristics that emerge during the analysis. Based on this model, AI-assisted artistic practices are discussed within five main domains: data- and human-intervention-driven generative art practices; robotic productions based on human–machine functional collaboration; approaches in which AI is represented as a creative subject; works focusing on algorithmic justice and ethics; and music and creative language practices.The study demonstrates that the field of AI-assisted art exhibits a heterogeneous, transitional, and multi-layered structure; therefore, it cannot be adequately understood through one-dimensional classifications.