Otomatik duygu sözlüğü geliştirilmesi ve haberlerin duygu analizi
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Hacettepe Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, BİLGİSAYAR MÜHENDİSLİĞİ ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2019
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: FATİH SAĞLAM
Danışman: HAYRİ SEVER, FUAT AKAL
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Kitle iletişim araçlarının toplumu bilgilendirme, farkındalık yaratma, etkileme ve hatta harekete geçirebilme konusunda günümüzde ulaştığı seviye oldukça yüksektir. Ana akım haber medyaları ön sıralarda yer alan kitle iletişim araçları olup, devasa boyutta ve çeşitlilikte içerik üretilmektedir. Araştırmacılar perspektifinden bakıldığında hazine niteliğindeki ve çoğunlukla metin türündeki bu içeriklerin analiz edilebilmesi, karar vericilerden politika üreticilerine kadar çok geniş bir yelpaze için oldukça önemlidir. Metinlerin analizi Doğal Dil İşleme disiplininin ilgi alanına girmekte olup, bu disiplinin bir alt dalı olan Duygu Analizi de, içeriğin duygu boyutuyla değerlendirilerek bakış açısının zenginleşmesine katkı sunmaktadır. İçeriğin analizinde temel gereksinim, dile özgü kaynakların varlığını gerekli kılarken, analizin doğruluğu ise bu kaynakların kapsam ve içerik olarak yeterliliğini gündeme taşımaktadır. İngilizce dili için mevcut olan kaynakların ve kütüphanelerin gelişmişlik düzeyi, Türkçe'nin de içinde bulunduğu birçok diğer dile göre ileri seviyededir ve literatürdeki birçok çalışma da dile özgü kalmaktadır. Türkçe duygu analizi çalışmalarında araştırmacılar ağırlıklı olarak çeviri temelli yaklaşımlar sergilemişlerdir. Ancak diller arasındaki çeviri performansının genel başarımı doğrudan etkileyeceği açıktır ve de Türkçe gibi eklemeli dillerde problem biraz daha derinleşmektedir. Çalışmadaki temel hipotezimiz, dilin kaynaklarının dilin içerisinden üretilmesinin gerekliliğidir. Bu çerçevede içerik olarak zengin ve doğru polaritelenmiş Genel Amaçlı Türkçe Duygu Sözlüğü geliştirilmesi tezin iki temel hedefinden birincisidir. Böylece Türkçe çalışma yapan bütün disiplinlere açık erişimli bir kaynak sunulmuş olacaktır. Tezde hedeflenen ikinci husus ise duygu analizini farklı bir perspektiften ele alan Duygu Haritası Modelinin geliştirilmesidir. Tez, temel olarak üç fazda çalışılmıştır. Birinci fazda, ana akım haber medyalarındaki haber metinleri kullanılarak Türkçe Duygu Sözlüğü geliştirilmesi hedeflenmiştir. Bu kapsamda, polaritesi bilinen haberlerden büyük bir derlem oluşturulmuştur. Bu metinlerden elde edilen terimlerin ton ve polarite değerleri belirlenerek, mevcut bir diğer Türkçe duygu sözlüğü ile birleştirilmiş ve toplamda 37K hacmindeki, adını SWNetTR-PLUS olarak verdiğimiz Türkçe duygu sözlüğünün ilk sürümü oluşturulmuştur. İkinci fazda, SWNetTR-PLUS kütüphanesinin zenginleştirilmesi ile terimlerin polarite ve ton değerlerinin daha kararlı hale getirilmesi hedeflenmiştir. Sözlüğümüzdeki mevcut terimlerin negatif karşılıklarının tespiti için ZIT anlamlılarının, sözlüğümüzün kapsamının genişletilmesine yönelik olarak da EŞ anlamlı karşılıklarının kullanılmasına odaklanılmıştır. Bu yaklaşım kullanılarak farklı kaynaklarla sözlük zenginleştirilmiş ancak hatalı eşleşmelerin varlığı ile sözlüğe yeni kazandırılan terimlerin polarite ve ton değerlerinin tespitine yönelik sorunlar gündeme gelmiştir. Bu noktada problem, varlıklar arasındaki ilişkileri temsil gücü ve ilişkisel işlemlerde sağladığı kolaylıklar sebebiyle çizge kullanılarak modellenmiştir. Bağ gücü, ton yayılımı, yanlılık dengelemesi matematiksel modelleri geliştirilerek bahsedilen problemlere uygulanmış ve sonuçlar değerlendirilmiştir. Bu fazın sonunda adını SWNetTR++ olarak isimlendirdiğimiz 49K kapasiteli Genel Amaçlı Türkçe Duygu Sözlüğü oluşturulmuştur. Üçüncü fazda, duygu analizi literatürüne Duygu Haritası Modeli önerilmiştir. Bu modele götüren temel motivasyon özellikle doküman seviyesindeki duygu analizi çalışmalarının, metni pozitif/nötr/negatif şeklinde bir sınıflandırma ile sayısal bir skor atama şeklinde ele almasından kaynaklanmaktadır. Bu yaklaşıma getirdiğimiz eleştiri ise, metinlerdeki duygu dalgalanmalarının göz ardı ediliyor olması ve dokümanın salt bir polarite ile etiketlenmesinin her durumda doğru bir yaklaşım olamayacağıdır. Çözüm önerisi olarak analize tabi tutulan içeriğin bünyesindeki duygu dalgalanmalarının ortaya çıkarılmasına, görsel olarak sunulmasına ve yorumlanmasına imkan sağlayan Duygu Haritası Modeli geliştirilmiştir. Model, örnek içerikler üzerinde uygulanarak sonuçlar değerlendirilmiştir.