Multipl Sklerozlu bireylerde katılım ve katılımı etkileyen faktörlerin incelenmesi
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Hacettepe Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, NÖROLOJİK FİZYOTERAPİ VE REHABİLİTASYON ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2026
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: ECEM AKYÜZ
Danışman: ENDER AYVAT
Özet:Akyüz E., Multipl Sklerozlu Bireylerde Katılım ve Katılımı Etkileyen Faktörlerin İncelenmesi, Hacettepe Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Nöroloji Fizyoterapistliği Programı, Yüksek Lisans Tezi, Ankara, 2026. Bu çalışma Multipl Skleroz (MS) tanılı bireylerde katılımı ve katılımı etkileyen faktörleri Uluslararası İşlevsellik, Yeti yitimi ve Sağlık Sınıflandırması (ICF) çerçevesinde incelemek amacıyla yapıldı. Katılım düzeyi; vücut yapı ve fonksiyon, aktivite, katılım, çevresel ve kişisel faktörlerle ilişkili çok boyutlu bir kavram olup MS'li bireylerin günlük hayatta karşılaştıkları kısıtlılıkların anlaşılmasında kritik bir role sahiptir. Çalışmaya yaş ortalaması 45,27 ± 12,24 yıl olan 47 MS tanılı birey (30 kadın, 17 erkek) dahil edildi. Bireylerin katılım düzeyi Katılım ve Otonomi Anketi (IPA) kullanılarak değerlendirilmiştir. ICF'nin vücut yapı ve fonksiyonları bileşenini değerlendirmek amacıyla ağrı şiddeti için Numerik Ağrı Skalası (NAS), yorgunluğun etkisini ve şiddetini değerlendirmek amacıyla Yorgunluk Şiddet Ölçeği (YŞÖ) ve Yorgunluk Etki Ölçeği (YEÖ), yorulabilirlik için Jamar dinamometresi, psikolojik durum için Hastane Anksiyete ve Depresyon Ölçeği (HADÖ) ve bilişsel işlevler için Montreal Bilişsel Değerlendirme Testi (MoCA) kullanılmıştır. Aktivite düzeyleri; yürüme 12 Maddeli Multipl Skleroz Yürüyüş Ölçeği (MSWS-12) ve 2 Dakika Yürüme Testi (2DYT), denge Berg Denge Ölçeği (BDÖ) ve mobilite Rivermead Mobilite İndeksi (RMI) ile değerlendirilmiştir. Katılım ile ilişkili yaşam kalitesi Multiple Skleroz' a Özgü Yaşam Kalitesi Anketi (MuSiQol-31) ile, kişisel faktörler Çok Boyutlu Algılanan Sosyal Destek Ölçeği (MSPSS) ve Yaşam Doyum Ölçeği (YDÖ), çevresel faktörler ise Craig Hastanesi Çevresel Faktörler Envanteri (CHIEF) ile değerlendirilmiştir. IPA toplam katılım puanı ile vücut yapı ve fonksiyonları alt başlığı kapsamındaki değişkenler arasında ağrı şiddeti (r=0,413; p=0,004), yorgunluk şiddeti (r=0,479; p=0,001) ve toplam yorgunluk etki puanı (r=0,452; p=0,001) ile orta düzeyde ve pozitif yönde ve istatistiksel olarak anlamlı korelasyonlar saptanmıştır. Yorulabilirlik ölçümleri ile IPA toplam katılım puanı arasında anlamlı ilişki bulunmamıştır (p>0,05). Anksiyete ve depresyon ile IPA toplam katılım puanları arasında anlamlı ilişki saptanmamış (p>0,05), depresyon ile pozitif yönde ancak anlamlı olmayan bir korelasyon belirlenmiştir (r=0,271; p=0,065). Bilişsel fonksiyon puanı ile IPA toplam katılım puanı arasında zayıf düzeyde, negatif yönde ve anlamlı bir korelasyon bulunmuştur (r=-0,298; p<0,05). Aktivite alt başlığı kapsamında, algılanan yürüyüş skoru ile IPA toplam katılım puanı arasında kuvvetli düzeyde, pozitif yönde ve anlamlı bir korelasyon saptanırken (r=0,651; p<0,001), yürüyüş mesafesi (r=-0,503; p<0,001), Berg Denge (r=-0,663; p<0,001) ve Rivermead Mobilite skorları (r=-0,485; p<0,001) ile orta–kuvvetli düzeyde, negatif yönde ve anlamlı korelasyonlar belirlenmiştir. Toplam yaşam kalitesi puanı ile IPA toplam katılım puanı arasında orta düzeyde, pozitif yönde ve anlamlı bir korelasyon bulunmuştur (r=0,516; p<0,001). Toplam sosyal destek (r=-0,434; p<0,05) ve yaşam doyumu puanları (r=-0,373; p<0,05) ile IPA toplam katılım puanı arasında orta düzeyde, negatif yönde ve anlamlı korelasyonlar saptanmıştır. CHIEF toplam puanı ile IPA toplam katılım puanı arasında orta düzeyde, pozitif yönde ve anlamlı bir korelasyon belirlenmiştir (r=0,462; p<0,001). Bu çalışma, MS tanılı bireylerde katılımın ICF çerçevesinde çok boyutlu bir yapıya sahip olduğunu ve katılımın özellikle ağrı, yorgunluk, bilişsel işlevler, yürüme, denge, mobilite, yaşam kalitesi, sosyal destek ve çevresel engellerle anlamlı ilişkiler gösterdiğini ortaya koymuştur. Buna karşılık, yorulabilirlik ve anksiyete düzeylerinin toplam katılım ile anlamlı ilişkiler göstermediği belirlenmiştir. Elde edilen bulgular, MS'li bireylerde katılımın artırılmasına yönelik rehabilitasyon yaklaşımlarında yalnızca fiziksel performansın değil semptom yükü, bilişsel işlevler, psikososyal ve çevresel faktörlerin de bütüncül olarak ele alınması gerektiğini göstermektedir. Anahtar Kelimeler: Multipl Skleroz, Katılım, ICF, Vücut yapı ve Fonksiyon, Aktivite