Zekâî Dede'nin kâr, nakış ve murabbâ türlerindeki eserlerinin makâm, usûl ve biçim yönlerinden incelenmesi

ZEYCAN KAMA

Zekâî Dede'nin kâr, nakış ve murabbâ türlerindeki eserlerinin makâm, usûl ve biçim yönlerinden incelenmesi

Tezin Türü: Yüksek Lisans

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Hacettepe Üniversitesi, Güzel Sanatlar Enstitüsü, GELENEKSEL TÜRK MÜZİKLERİ ANABİLİM DALI, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2026

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: ZEYCAN KAMA

Danışman: CENK GÜRAY

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Bu çalışmanın amacı, Zekâî Dede'nin klasik mûsikî eserlerinden olan kâr, nakış ve murabbâlarının yapısını makâm, usûl ve biçim unsurlarını gözeterek incelemektir. Çalışmanın kapsamını Zekâî Dede'nin kâr, nakış beste, nakış ağır semâî, murabbâ beste ve murabbâ ağır semâî türlerindeki eserleri oluşturmaktadır. Araştırmada nitel araştırma yöntemlerinden durum çalışması modeli kullanılmıştır. Çalışmanın verileri, Zekâî Dede'nin oğlu Hâfız Ahmed Efendi (Irsoy) ve talebelerinden Dr. Subhi Ezgi tarafından notaya alınmış eserlerini içeren ve İstanbul Konservatuvarı Neşriyâtı tarafından üç cilt olarak basılan Hâfız M. Zekâî Dede Efendi Külliyatı'ndan toplanmıştır. Veri analizi, biçim analizi ve detaylı melodik analiz olmak üzere iki aşamada yapılmıştır. İlk aşamada bestekârın eserlerinin tamamı taranarak mezkûr türlerdeki eserlerinin biçimleri belirlenmiştir. İkinci aşamada ise her bir biçimden bir örnek eserin detaylı melodik analizi yapılarak, eserin makâm, usûl ve biçim bileşenleri yönüyle bütüncül yapısına ilişkin sonuçlara ulaşılmıştır. Ulaşılan sonuçlardan bazıları şöyledir: murabbâ beste ve murabbâ ağır semâî türlerindeki eserler biçim yönünden farklı olmayıp, yalnızca kullanılan usûller bakımından birbirinden ayrılmıştır. Nakış beste ve nakış ağır semâîlerde ise usûl yönünden farklılığın yanında dize sayısı yönüyle de farklı biçimlere rastlanmıştır. Murabbâların tamamı 4 dizeli ve meyân-hâneli olup terennümlü veya terennümsüz biçimlerde eserler mevcuttur. Murabbâlara kıyasla terennüm yönünden daha zengin olan nakışlarda ise meyân-hânesi olan veya olmayan eserlere rastlanmıştır. Meyân-hânesi olmayan eserlerde ser-hânenin ardından gelen bend-i sânî, ser-hâne gibi okunmaktadır. Ancak bu eserlerde meyân-hâne olmasa da, iki dizenin ardından gelen zemin terennümü kısmında meyân seyri gösterildiği, bu seyrin ardından karar verildiği görülmüştür. Kâr türündeki eserler, yapı bakımından nakışlara benzemekle birlikte daha geniş bir biçimde olup terennüm yönünden daha zengindir.