Din, toplum ve kültür ekseninde Kırgızlarda tasavvufa bakış (XV-XVII. yüzyıllar)

---

Tezin Türü: Yüksek Lisans

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Hacettepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, TARİH ANABİLİM DALI, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2026

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: DASTAN BAKTYBEK UULU

Danışman: ZAHİDE AY, NAGİHAN DOĞAN

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Bu çalışma, XV–XVII. yüzyıllar arasında Kırgız toplumunda tasavvuf ve tarikatların dinî, kültürel ve toplumsal yapıyla olan ilişkisini tarihsel bir perspektiften incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışmanın temel hedefi, Kırgızların İslâmlaşma sürecinde tasavvufun oynadığı rolü ve bu sürecin siyasal, kültürel ve sosyal dönüşümlerle nasıl iç içe geçtiğini ortaya koymaktır. Bu bağlamda araştırma, Kırgız tarihinin Moğol istilası sonrası şekillenen dönemini merkeze almakta ve söz konusu yüzyıllarda Orta Asya'daki genel siyasî ve kültürel gelişmelerle Kırgız toplumu arasındaki etkileşimi konu edinmektedir. Çalışmanın giriş bölümünde araştırmanın amacı, kapsamı, yöntemi ve kaynakları ortaya konulmuş, Kırgız tarihine ve tasavvuf araştırmalarına ilişkin literatür değerlendirilmiştir. Birinci bölümde Kırgızların tarihsel gelişimi, Yenisey ve Altay sahasından Tanrı Dağları'na uzanan göç süreci ve bu sürecin siyasal arka planı incelenmiştir. İkinci bölümde Moğol İmparatorluğu ve Çağatay Ulusu döneminde Kırgızların siyasî ve toplumsal konumu ele alınmış, Moğulistan sahasında yaşanan dönüşümlerin Kırgız kimliği üzerindeki etkileri analiz edilmiştir. Üçüncü bölümde ise İslâmlaşma süreci çerçevesinde tasavvufî hareketler, şeyhler ve tarikatların Kırgız toplumu üzerindeki etkileri değerlendirilmiş, tasavvufun göçebe kültürle kurduğu ilişki üzerinde durulmuştur. Sonuç bölümünde elde edilen bulgular ışığında, tasavvufun Kırgız toplumunda dinî bir olgu olmanın yanı sıra toplumsal bütünleşmeyi ve kültürel sürekliliği sağlayan önemli bir unsur olduğu ortaya konulmuştur. Çalışma, Kırgız tarihinin anlaşılmasında tasavvufun ihmal edilemeyecek bir boyut taşıdığını göstermeyi amaçlamıştır.